AZƏRBAYCANDA İQTİSADİ İSLAHATLARIN HƏYATA KEÇİRİLMƏSİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ VƏ PROBLEMLƏRİ
BAŞ REDAKTOR Prof. Dr. Şahin M. Sadıqov İdarə Heyətinin sədri Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyinin Iqtisadi Elmi Tədqiqat İnstitutu
FEATURES AND PROBLEMS OF IMPLEMENTING ECONOMIC REFORMS IN AZERBAIJAN
BEYNƏLXALQ DƏHLİZLƏRİN KONFİQURASİYASININ POTENSİAL FAYDALARI VƏ TRANSREGİONAL İNTEQRASİYA ƏLAQƏLƏRİNİN İNKİŞAFI
Məqalədə beynəlxalq dəhlizlərin şaxələnməsi, xarici ticarət əlaqələri və təchizat zəncirlərində logistika strategiyalarının formalaşmasının hüquqi və iqtisadi aspektləri sistemli araşdırılır. Dəhliz sistemini formalaşdıran elementlərin əlaqələndirilməsinin konseptual modeli təqdim olunur. Məqalədə beynəlxalq dəhlizlərin fəaliyyətinin nəzəriyyə və praktikası ümumiləşdirilir, xarici ticarətdə təchizat marşrutlarının səmərəli fəaliyyəti üç komponentin əlaqələndirilməsi ilə əsaslandırılır: fiziki infrastruktur, hüquqi tənzimlənə çərçivəsi və əlverişli iqtisadi şərait. Beynəlxalq dəhlizlərin müasir vəziyyətinin təhlili göstərir ki, hətta coğrafi cəhətdən ideal marşrut belə sanksiyalarla bağlı məhdudiyyətlər, uyğunlaşdırma siyasətinin olmaması, artan təhlükəsizlik riskləri və digər amillər səbəbindən strateji əhəmiyyəti azala bilir. İqtisadi fəaliyyət mərkəzlərini regiondaxili ərazilərə və qlobal ticarət marşrutlarına birləşdirən keçidlərin sabitliyi, hüquqi çərçivələr və sərhəd keçid məntəqələrində rəsmiləşdirmə sürəti hazırda dəhliz marşrutlarının seçiminin başlıca meyarlarını təşkil edir.
Valida T. Safarova, Murad M. Akhundov ,Gulnara A. Azizova, Sakina Y. Huseynova,
Müəllif hüququ (c) 2026 AZƏRBAYCANDA İQTİSADİ İSLAHATLARIN HƏYATA KEÇİRİLMƏSİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ VƏ PROBLEMLƏRİ https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
DƏYİŞİKLİK NƏZƏRİYYƏSİ METODU VƏ ONUN AQRAR SİYASƏTDƏ TƏTBİQİ
Məqalədə müasir monitorinq və qiymətləndirmə sistemlərinin ən effektiv alətlərindən biri hesab olunan dəyişiklik nəzəriyyəsi (DN) metodunun mahiyyəti, konseptual əsasları və onun aqrar siyasətdə tətbiqi üzrə qlobal təcrübə tədqiq edilmişdir. Tədqiqatın aktuallığı aqrar sahədəki inkişaf çağırışlarının kompleks xarakter daşıması və ənənəvi xətti idarəetmə modellərinin bu mürəkkəbliyi tam əhatə edə bilməməsi ilə şərtlənir. Məqalədə DN-nin məntiqi çərçivə, nəticələr çərçivəsi və digər ənənəvi məntiq modellərindən konseptual fərqləri izah olunur. DN fəaliyyətlər ardıcıllığını deyil, dəyişikliyin necə və niyə baş verməsinə dair səbəb-nəticə əlaqələrini, fundamental fərziyyələri və riskləri şəffaflaşdıran strateji bir düşüncə tərzidir. Tədqiqat çərçivəsində DN həm bir düşüncə tərzi, həm davamlı təhlil prosesi, həm də “canlı” bir strateji məhsul kimi xarakterizə olunur. Məqalədə aqrar sahədə fəaliyyət göstərən əsas beynəlxalq təşkilatlar olan BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO), Dünya Ərzaq Proqramı (WFP) və Kənd Təsərrüfatının İnkişafı üzrə Beynəlxalq Fondun (IFAD) bu metodu hansı spesifik məqsədlərlə istifadə etdiyi təhlil olunur. Müəyyən edilmişdir ki, bu qurumlar DN-dən bilik transferi, investisiya məntiqinin əsaslandırılması və böhranların idarə edilməsi aləti kimi səmərəli istifadə edirlər. Tədqiqatın əsas nəticəsi olaraq qeyd edilir ki, DN aqrar siyasəti statik bir prosesdən çıxararaq onu sübutlara əsaslanan, inklüziv və adaptiv bir idarəetmə mexanizminə çevirir. Bu metodun yerli idarəetmə strukturlarında, xüsusilə kənd təsərrüfatı və ərzaq təhlükəsizliyi ilə məşğul olan təşkilatların fəaliyyətində tətbiq edilməsi, sahə üzrə tərəqqiyə mane olan köklü səbəblərin sistemli təhlilinə və resursların daha səmərəli bölüşdürülməsinə birbaşa töhfə verə bilər.
KİBER TƏHLÜKƏSİZLİKDƏ ANOMAL HALLARIN AŞKARLANMASI ÜÇÜN HİBRİD CNN+LSTM MODELİNİN TƏTBİQİ VƏ EFFEKTİVLİYİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ
Məqalədə müasir kiber təhdidlərə qarşı dayanıqlı, yüksək dəqiqliklə işləyən və proaktiv müdafiəni təmin edən anomal halların aşkarlanması metodikası formalaşdırılmışdır. Bu məqsədlə şəbəkə trafikindəki gizli asılılıqları və zaman seriyası xüsusiyyətlərini eyni anda analiz edə bilən hibrid CNN+LSTM dərin öyrənmə modeli təklif edilmişdir. Təqdim olunan modeldə məlumat yükünün optimallaşdırılması və qeyri-müəyyənliyin aradan qaldırılması üçün entropiya və Cini indeksinə əsaslanan riyazi yanaşma tətbiq olunmuşdur. Təklif edilən intellektual memarlıq xam şəbəkə loqlarının loqorifmik normalizasiyası, Conv1D qatında spatial xüsusiyyətlərin çıxarılması, MaxPooling vasitəsilə küyün təmizlənməsi və LSTM qatında zaman oxu üzrə mürəkkəb asılılıqların analizi ardıcıllığına əsaslanır. Modelin overfitting riskinin qarşısını almaq üçün arxitekturaya adaptiv Dropout tənzimləməsi inteqrasiya edilmişdir. İşlənilmiş hibrid arxitekturanın effektivliyi beynəlxalq səviyyədə qəbul edilmiş NSL-KDD və CICIDS2017 verilənlər bazaları üzərində simulyasiya edilərək sınaqdan keçirilmişdir. Eksperimental nəticələr göstərir ki, təklif olunan CNN+LSTM modeli müəyyən edilmiş performans metriklərinə görə 99.2% Precision, 98.6% Recall və 98.9% F1-Score nümayiş etdirərək, ənənəvi maşın öyrənməsi alqoritmlərini (K- means, SVM, Random Forest) və standart MLP şəbəkələrini geridə qoymuşdur. İşin elmi yeniliyi şəbəkə paketlərinin analizi zamanı temporal xüsusiyyətləri nəzərə alan yeni aşkarlama çərçivəsinin yaradılmasıdır. Nəticələrin praktiki əhəmiyyəti strateji infrastruktur obyektlərində fəaliyyət göstərən Kiber Təhlükəsizlik Mərkəzlərində (SOC) sıfırıncı gün (Zero-day) hücumlarının erkən mərhələdə proaktiv aşkarlanması və informasiya itkilərinin minimuma endirilməsi ilə şərtləndirilir.
AZƏRBAYCANDA İQTİSADİ İSLAHATLARIN HƏYATA KEÇİRİLMƏSİ VƏ ONLARIN ÖLKƏ İQTİSADİYYATININ İNKİŞAFINA TƏSİRİ
Bu məqalədə Azərbaycanda həyata keçirilən sosial-iqtisadi islahatların mahiyyəti və onların ölkənin davamlı inkişafına təsiri təhlil olunur. Qeyd edilir ki, məqsədyönlü və strateji xarakter daşıyan bu islahatlar nəticəsində ölkədə makroiqtisadi sabitlik təmin edilmiş, inklüziv və dayanıqlı iqtisadi artım üçün əlverişli şərait formalaşmışdır. Xüsusilə iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, qeyri-neft sektorunun inkişafı və özəl investisiyaların təşviqi istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər neft-qaz asılılığının azaldılmasına mühüm töhfə vermişdir. Məqalədə Azərbaycanın müstəqillik dövründə keçdiyi iqtisadi inkişaf mərhələləri müqayisəli şəkildə təhlil edilir və göstərilir ki, 1991–1995-ci illərdəki tənəzzül dövründən sonra 1996-cı ildən etibarən davamlı inkişaf mərhələsi başlamışdır. Ümummilli lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə əsası qoyulan iqtisadi strategiya nəticəsində ölkədə bazar iqtisadiyyatına keçid və dünya iqtisadiyyatına inteqrasiya uğurla həyata keçirilmiş, nəticədə “Azərbaycan modeli”kimi xarakterizə olunan inkişaf konsepsiyası formalaşmışdır.Eyni zamanda sənayeləşmə siyasəti çərçivəsində sənaye parklarının və texnoparkların yaradılması, innovativ texnologiyaların tətbiqi, rəqabət qabiliyyətli məhsul istehsalının genişləndirilməsi və qeyri-neft ixracının artırılması kimi istiqamətlər iqtisadiyyatın modernləşməsində mühüm rol oynayır. Aparılan islahatların sosial təsirləri də vurğulanaraq yoxsulluğun azaldılması, səhiyyə və təhsil sistemlərinin inkişafı, əhalinin rifahının yüksəldilməsi kimi nəticələr ön plana çıxarılır. Aparılan sosial-iqtisadi islahatların sosial nəticələri də xüsusi diqqət mərkəzində saxlanılır.
SƏNAYE PARKLARININ TƏŞVİQİNDƏ ÖZƏL SEKTORUN İMKANLARI
Qloballaşma və rəqabət şəraitləri iqtisadiyyatın fəallaşdırılmasının yeni imkanlarının axtarışına töhfə verir ki, bunun vasitələrindən biri də sənaye parklarının (SP) formalaşdırılmasıdır (Kohut et al., 2023). Buna görə də, öyrənmə obyekti SP, predmeti isə onun təşviq edilməsində özəl sektorun potensialıdır. Bu tədqiqat məqaləsinin məqsədi özəl SP-yə dair traktovkanı müəyyənləşdirmək, onun spesifik xüsusiyyətlərini müəyyən etmək, azərbaycan kontekstində perspektivli şəkildə qiymətləndirməkdir. Bu baxımdan, məqalənin vəzifələrinə xüsusiyyətləri, konseptual yanaşmaları, onların təşviqi alətləri, normativ-hüquqi dəstəyi və fəaliyyət problemlərinin öyrənilməsi, ölkədəki mövcud şəraitin təhlil edilməsi və təşviqin istiqamətlərinin irəli sürülməsi daxildir. Bu məqalənin elmi yeniliyi özəl SP-lərə xas olan spesifik meyarların müəllif qruplaşdırması və onların Azərbaycanda təşviqinin əsaslandırılmış perspektivli istiqamətlərinin təklifindən formalaşdırılmışdır. Metodologiya qruplaşdırma, məzmun-təhlil, SWOT-təhlil, ədəbiyyatın keyfiyyətli təhlili, ümumiləşdirməni daxil edir. Elmi nəticələr aşağıdakı yekunlarda təqdim olunur: - SP-nin formalaşdırılmasının özəl və qarışıq mexanizmlərin mövcudluğudur, hansının ki, vahid bəndi özəl idarəetmə qurumunun idarə olunması təşkil edir; - SP-də dövlət-özəl tərəfdaşlığın (DÖT) tətbiqi sxemləri əsasən infrastrukturun qurulması vasitəsi ilə həyata keçirilir; - beynəlxalq təcrübə özəl tərəfin idarəedici qurum olması ehtimalını inkar edir; - özəl SP-nin təşviqindəki çətinliklər əsasən idarəedici qurum və psevdoSP-nin formalaşması ilə əlaqədardır; - azərbaycan özəl SP-nin sahiblərinin saytları müəyyən spektrli məlumatlar təqdim edir; - azərbaycan özəl SP-nin DÖT vasitəsilə formalaşdırılması; - azərbaycan özəl SP-nin fəaliyyəti üçün tənzimləyici çərçivənin formalaşdırılmaması. Nəticələr ilə əlaqədar olaraq, özəl SP-nin fəaliyyətinin təşviq edilməsi üzrə tənzimləyici təkmilləşdirmələr, monitorinq və təşəbbüs fəaliyyətlərin istiqamətləri təklif edilmişdir. Tədqiqatın praktiki dəyəri SP-nin azərbaycan idarəetmə qurumları və özəl SP-nin gələcək rezidentləri simasında SP sferasında özəl seqmentin təşviqində maraqlı olan səlahiyyətli dövlət strukturlarının nümayəndələrini əhatə edir.
MARKETİNQ KOMMUNİKASİYA TƏDQİQATLARIN APARILIŞINDA İQTİSADİ-RİYAZİ APARAT
Marketinqin inkişafında riyazi vasitələrin istifadəsinə artan marağın olmasına baxmayaraq, onun tətbiqi nisbətən məhduddur və gündəlik marketinq qərarlarının qəbul edilməsində hələ də geniş qəbul edilmir. Bir çox marketinq mütəxəssisi hələ də bu əlaqəni və ya heç olmasa marketinq planını həyata keçirərkən ona diqqət yetirmək ehtiyacını gözardı edir. Hazırkı rəqəmsal mühitdə ən böyük çətinlik riyazi ideyaları marketinq planlarının formalaşmasına və fəaliyyətinə birbaşa təsir göstərə biləcək tövsiyələrə və hərəkətlərə çevirməkdir. Bu məqalədə iqtisadi və riyazi vasitələrin və marketinq kommunikasiyalarının effektiv qarşılıqlı təsiri mexanizmi işlənib hazırlanmışdır və bu proses üçün yol xəritəsi təqdim olunur.
2014–2023-cü İLLƏRDƏ AZƏRBAYCANDA ƏMƏK BAZARI VƏ İQTİSADİ İSLAHATLARIN ROLU
Məqalədə 2014–2023-cü illəri əhatə edən dövrdə Azərbaycan Respublikasında həyata keçirilmiş on iki mühüm iqtisadi islahatın əmək bazarına kompleks təsiri sistemli şəkildə tədqiq edilmişdir. İslahatlar hüquqi-institusional çərçivə, aktiv məşğulluq proqramları və sosial müdafiə mexanizmləri olmaqla üç funksional qrupa ayrılmış; hər qrupun əmək bazarı göstəricilərinə — işsizliyin dinamikasına, əmək haqqı səviyyəsinə, muzdlu işçilərin sayına və qeyri-rəsmi məşğulluğun miqyasına — diferensial təsiri ətraflı araşdırılmışdır. Tədqiqat nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, işsizlik səviyyəsi 2020-ci ildəki 7,24%-dən 2024-cü ildə 5,31%-ə, yəni 1,94 faiz bəndi aşağı düşmüş; orta aylıq nominal əmək haqqı isə 2021-ci ildəki 732,1 manatdan 2024-cü ildə 1009,4 manata — 37,9% artmışdır. DOST Agentliyinin yaradılması sosial xidmətlərin inteqrasiyasını təmin etmiş, işsizlikdən sığorta sistemi isə işçilərin müdafiəsini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirmişdir. Eyni zamanda qeyri-rəsmi məşğulluğun aradan qaldırılmasının yavaş getməsi, peşə təhsili sisteminin əmək bazarı tələbləri ilə ahəngdar hala gətirilməsi işinin tamamlanmaması və regional disproporsiyalar əsas çatışmazlıqlar kimi müəyyən edilmişdir. İşin elmi yeniliyi ondan ibarətdir ki, 12 islahаt sənədi vahid analitik çərçivədə qruplaşdırılmış, onların əmək bazarı göstəricilərinə təsiri üç müstəqil ölçü ilə — statistik dinamika, institusional dəyişiklik və beynəlxalq müqayisə — qiymətləndirilmişdir. Nəticələrin tətbiqi dövlət məşğulluq siyasətinin təkmilləşdirilməsində, peşə kadr hazırlığı sisteminin modernizasiyasında, habelə qeyri-rəsmi məşğulluğa qarşı strateji sənədlərin hazırlanmasında istifadə edilə bilər.
AZƏRBAYCANIN İQTİSADİ ARTIMINDA DEMOQRAFİK AMİLİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ
2000-2015-ci illər arasında Azərbaycan dünyanın ən sürətli iqtisadi artım dövrlərindən birini yaşamış, daha sonra isə artım kəskin şəkildə yavaşlamışdır. Bu məqalə dəyişən demoqrafik strukturun, xüsusən də əmək qabiliyyətli yaşda olan əhalinin payındakı dəyişimin adambaşına düşən Ümumi Daxili Məhsul (ÜDM) kimi əsas iqtisadi göstəricinin nə dərəcədə təhrif oluna biləcəyini araşdırır. Dünya Bankının 2000-2024-cü illər üzrə məlumatları əsasında artım dörd komponentə ayrılır: əhali artımı, əmək qabiliyyətli yaşda olan əhalinin payındakı dəyişikliklər, məşğulluq dinamikası və əmək məhsuldarlığı. Təhlil göstərir ki, 2000-2015-ci illərdə əmək qabiliyyətli yaşda olan əhalinin payının artması illik 0,66 faiz təşkil etmiş və adambaşına düşən artımı olduğundan yüksək göstərən demoqrafik dividendi gücləndirmişdir. 2015-ci ildən sonra isə bu dividend əksinə çevrilmiş, əmək qabiliyyətli yaşda olan əhalinin payı illik 0,18 faiz azalmağa başlamış və nəticədə adambaşına düşən ÜDM artımı zəifləmışdir. Kontrafaktual təhlil göstərir ki, 2015-ci ildən əvvəlki demoqrafik tendensiya 2024-cü ilə qədər davam etsəydi, adambaşına düşən illik ÜDM artımı təqribən 0,83 faiz bəndi daha yüksək olardı. Bu isə 2024-cü ilə qədər adambaşına düşən gəlirdə təqribən 8,3 əlavə faiz bəndi artım deməkdir. Nəticələr göstərir ki, əmək qabiliyyətli yaşda olan əhali üzrə adambaşına düşən ÜDM Azərbaycanın iqtisadi göstəricilərini qiymətləndirmək, artım dinamikasını daha düzgün şərh etmək və demoqrafik dəyişikliklərin makroiqtisadi təsirini daha aydın göstərmək üçün daha informativ göstəricidir.
2022–2026-CI İLLƏRDƏ AZƏRBAYCANDA SOSİAL-İQTİSADİ İSLAHATLARIN XÜSUSİYYƏTLƏRİ, STATİSTİK GÖSTƏRİCİLƏR VƏ QARŞILAŞILAN PROBLEMLƏR
Azərbaycan Respublikasının 2022–2026-cı illər üzrə sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyası resurs asılı iqtisadiyyatdan dayanıqlı, rəqabətqabiliyyətli və diversifikasiya olunmuş modelə keçidi təmin etmək məqsədi daşıyır. Strategiya institusional islahatlar, vergi-gömrük mexanizmlərinin optimallaşdırılması, rəqəmsallaşma təşəbbüsləri, Böyük Qayıdış proqramı və özəl sektorun stimullaşdırılması kimi kompleks tədbirləri əhatə edir. 2025-ci ildə ÜDM 1,4 faiz artmış, qeyri-neft-qaz sektorunda isə 2,7 faiz artım qeydə alınmışdır. 2026-cı ilin ilk rübündə qeyri-neft sektorunun artımı nisbətən yavaşlamış (0,2 faiz), lakin proqnozlar ilin sonuna qeyri-neft-qaz ÜDM-nin real 5,0 faizə yaxın artımını və ümumi ÜDM-in 134,1 milyard manata çatmasını göstərir. Tədqiqat Cobb-Douglas istehsal funksiyasının (Y = A·K^α·L^β) empirik tətbiqi əsasında qeyri-neft sektorunun potensial artımını qiymətləndirir. Nəticələr göstərir ki, rəqəmsallaşma və institusional dəyişikliklər ümumi faktor məhsuldarlığını (A) artırır, lakin əmək məhsuldarlığı (Y/L) bacarıq boşluqları və regional disparitetlər səbəbindən məhdud qalır. Elmi yenilik olaraq, iş 2025–2026-cı illərdə qeyri-neft artım tempinin nisbətən yavaşlamasını (orta hesabla 2,3–5,0 faiz) və neft gəlirlərinin azalması fonunda fiskal risklərin artmasını modellə əsaslandırır. Praktiki əhəmiyyət: inklüziv regional siyasətlər, insan kapitalının inkişafı və fiskal dayanıqlığın möhkəmləndirilməsi vasitəsilə post-neft iqtisadiyyatına keçidin sürətləndirilməsi üçün konkret tövsiyələr irəli sürülür.
AZƏRBAYCANDA İQTİSADİ İSLAHATLARIN EFFEKTİVLİYİNƏ VƏTƏNDAŞLARIN İQTİSADİ DAVRANIŞLARININ TƏSİRİ
Bu məqalənin məqsədi Azərbaycanda həyata keçirilmiş iqtisadi islahatların effektivliyinə və vətəndaşların iqtisadi davranışlarının təsirinə dair əlaqələri araşdırmaqdır. İqtisadi islahatlar ölkənin makro və mikroiqtisadi sabitliyini təmin etmək, sahibkarlıq mühitini inkişaf etdirmək və sosial rifahı artırmaq məqsədilə həyata keçirilmişdir. Tədqiqat göstərir ki, islahatların uğuru yalnız institusional dəyişikliklərdən deyil, həm də vətəndaşların davranış faktorlarından asılıdır. Araşdırmada qeyd olunur ki, vətəndaşların maliyyə savadlılığı, dövlət institutlarına etimad, sosial normativlər və risk qavrayışı iqtisadi qərarların formalaşmasında mühüm rol oynayır. Qeyri-rəsmi iqtisadi fəaliyyət, nağd əməliyyatlar və kölgə iqtisadiyyatı islahatların nəticələrini zəiflədən əsas amillərdən hesab olunur. Rəqəmsal ödəniş sistemlərinin və elektron vergi xidmətlərinin tətbiqi vətəndaşların rəsmi iqtisadiyyata qoşulmasını stimullaşdırır və fiskal intizamı gücləndirir. Məqalə həmçinin göstərir ki, qısamüddətli islahat tədbirləri – vergi güzəştləri və rəqəmsal təşviqlər dərhal nəticə verir, uzunmüddətli perspektivdə isə vətəndaş davranışlarının dəyişməsi vacibdir. Maliyyə savadlılığının artırılması, sosial normativlərin təşviqi və inzibati prosedurların sadələşdirilməsi islahatların effektivliyini artıran əsas mexanizmlərdir. Nəticə olaraq, Azərbaycan təcrübəsi göstərir ki, iqtisadi islahatların uğuru institusional və davranış faktorlarının inteqrasiyasından asılıdır. İslahatların dayanıqlı və uzunmüddətli səmərəliliyi üçün vətəndaşların iqtisadi qərarlarının rəsmi iqtisadi fəaliyyətə uyğunlaşması və rəqəmsal ödənişlərin genişləndirilməsi zəruridir. Tədqiqatın elmi yeniliyi iqtisadi islahatların effektivliyinin yalnız makroiqtisadi göstəricilər əsasında deyil, vətəndaşların davranış faktorları ilə inteqrasiya olunmuş şəkildə qiymətləndirilməsindən ibarətdir. İşdə davranış iqtisadiyyatının əsas konsepsiyaları tətbiq olunaraq vergi davranışı, rəqəmsal ödənişlərə keçid, maliyyə savadlılığı və institusional etimad kimi amillərin islahatların nəticələrinə təsir mexanizmləri sistemli şəkildə təhlil edilmişdir.
QLOBAL İQTİSADİ QEYRİ-MÜƏYYƏNLİYİN NEFT QİYMƏTLƏRİNƏ, İNVESTİSİYA AXINLARINA VƏ AZƏRBAYCAN İQTİSADİYYATINA TƏSİRİ
Bu məqalə qlobal iqtisadi qeyri-müəyyənliyin neft qiymətlərinə, investisiya axınlarına və Azərbaycan iqtisadiyyatına təsirinin kompleks təhlilini təqdim edir. Tədqiqatın əsas məqsədi qlobal risklərin Azərbaycan iqtisadiyyatına hansı ötürmə mexanizmləri vasitəsilə təsir etdiyini müəyyənləşdirməkdir. Məqalədə həm nəzəri, həm də empirik yanaşmalardan istifadə olunaraq neft bazarı, investisiya dinamikası və qeyri-neft sektorunun inkişafı arasındakı qarşılıqlı əlaqə araşdırılır. Nəticələr göstərir ki, qlobal iqtisadi qeyri-müəyyənlik Azərbaycan iqtisadiyyatına əsasən neft qiymətləri və onların dəyişkənliyi vasitəsilə təsir edir. Neft qiymətlərindəki dalğalanmalar investisiya mühitini zəiflədir, xüsusilə enerji sektorunda kapital qoyuluşlarının azalmasına səbəb olur. Bu proses isə öz növbəsində qeyri-neft sektorunun artım tempinə dolayı mənfi təsir göstərir. Təhlil göstərir ki, qeyri-neft ÜDM-in potensial artım tempi təxminən 4–5% intervalında dəyişir və bu artımın davamlılığı böyük ölçüdə investisiya axınlarından asılıdır. Eyni zamanda müəyyən edilir ki, iqtisadi artım hər zaman birbaşa inflyasiya təzyiqi yaratmır; bu baxımdan istehsal güclərindən istifadə səviyyəsi mühüm rol oynayır. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, məzənnə sabitliyi və fiskal siyasətin koordinasiyası qlobal risklərin mənfi təsirlərinin azaldılmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Xüsusilə, qeyri-neft sektorunun genişləndirilməsi və investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması iqtisadi dayanıqlığın təmin edilməsi üçün əsas şərtlərdir. Məqalənin elmi yeniliyi qlobal qeyri-müəyyənlik, neft qiymətləri, investisiya axınları və qeyri-neft sektorunun artımı arasındakı əlaqələrin vahid analitik çərçivədə təqdim olunmasından ibarətdir. Tədqiqatın praktiki əhəmiyyəti isə nəticələrin iqtisadi diversifikasiya, fiskal dayanıqlıq və investisiya siyasətinin təkmilləşdirilməsində faydalı ola bilməsidir.
AZƏRBAYCAN ƏHALİSİNİN YIĞIM POTENSİALININ İNVESTİSİYALARA ÇEVRİLMƏSİ: ÇAĞIRIŞLAR VƏ STRATEJİ YANAŞMALAR
Araşdırma nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, aşağı real faiz dərəcələri, uzunmüddətli maliyyə alətlərinin məhdudluğu, kapital bazarının yetərincə inkişaf etməməsi, maliyyə sektoruna etimadın zəifliyi və maliyyə savadlılığının aşağı səviyyəsi yığımın effektiv şəkildə investisiyaya yönəldilməsini əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırır. Bununla yanaşı, qeyri-müəyyənlik şəraitində riskdən yayınma meyilləri və likvid aktivlərə üstünlük verilməsi də yığımın passiv formada saxlanmasına səbəb olur. Məqalənin elmi yeniliyi ondan ibarətdir ki, yığım–investisiya əlaqəsi yalnız makroiqtisadi çərçivədə deyil, həm də davranış iqtisadiyyatı və institusional etimad aspektlərində kompleks şəkildə təhlil olunur. Bu yanaşma yığım resurslarının iqtisadi dövriyyəyə niyə tam cəlb olunmadığını daha dərindən izah etməyə imkan verir və mövcud nəzəriyyələrin milli kontekstdə tətbiqinə yeni baxış təqdim edir. Tədqiqatın tətbiqi əhəmiyyəti kapital bazarlarının dərinləşdirilməsi, maliyyə vasitəçiliyinin gücləndirilməsi, rəqəmsal investisiya platformalarının genişləndirilməsi, alternativ investisiya alətlərinin inkişafı və maliyyə savadlılığının artırılması istiqamətində praktiki tövsiyələrin irəli sürülməsi ilə ifadə olunur. Nəticə etibarilə, əhalinin yığım potensialının investisiyalara effektiv transformasiyası ölkədə davamlı iqtisadi artımın təmin olunması, maliyyə sisteminin dayanıqlığının artırılması və qeyri-neft sektorunun inkişafının sürətləndirilməsi üçün mühüm şərt kimi qiymətləndirilir.
AZƏRBAYCAN ELMİNİN MALİYYƏLƏŞMƏ MODELİNİN TƏHLİLİ VƏ TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ
Məqalədə Azərbaycan Respublikasında elmin maliyyələşdirilməsi modelləri, xüsusilə baza maliyyələşdirilməsinin iqtisadi mahiyyəti, funksional xüsusiyyətləri və mövcud problemləri təhlil olunur. Tədqiqat göstərir ki, ölkədə elmi fəaliyyətin maliyyə təminatı əsasən dövlət büdcəsinə söykənir və ayrılan vəsaitlərin böyük hissəsi əməkhaqqı və inzibati xərclərin ödənilməsinə yönəldilir. Bu struktur elmi infrastrukturun yenilənməsi, eksperimental tədqiqatların aparılması və innovativ təşəbbüslərin inkişafı üçün mövcud imkanları ciddi şəkildə məhdudlaşdırır. Məqalədə müqayisəli təhlil və statistik analiz metodlarından istifadə olunaraq, Azərbaycanın elmi sisteminin maliyyələşməsi beynəlxalq təcrübə ilə müqayisə edilmişdir. ABŞ, Avropa ölkələri və Cənubi Koreya kimi innovativ iqtisadiyyatların təcrübəsi göstərir ki, elmi fəaliyyətin səmərəli inkişafı üçün baza maliyyələşdirilməsi ilə yanaşı, layihə və qrant əsaslı rəqabətli maliyyələşdirmə mexanizmlərinin tətbiqi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, elmi fəaliyyətin səmərəliliyinin artırılması üçün qarışıq maliyyələşdirmə modelinə mərhələli keçid zəruridir. Bu model baza maliyyələşdirilməsinin sabitlik funksiyasını qorumaqla yanaşı, qrant mexanizmləri vasitəsilə elmi fəaliyyətin nəticəyönümlülüyünü və rəqabət qabiliyyətini artırmağa imkan verir. Məqalədə elmi nəticələrin kommersiyalaşdırılması, universitet–biznes əməkdaşlığının genişləndirilməsi və performans əsaslı maliyyələşdirmə sisteminin tətbiqi üzrə bir sıra konseptual təkliflər irəli sürülmüşdür.
GƏLİR BƏRABƏRSİZLİYİNİN İDARƏ OLUNMASI: BEYNƏLXALQ TƏCRÜBƏ VƏ AZƏRBAYCAN MODELİ ÜÇÜN PERSPEKTİVLƏR
Gəlir bərabərsizliyi bütün dünyada dayanıqlı iqtisadi inkişaf və sosial ədalətin təmin olunması baxımından ciddi çağırış olaraq qalmaqdadır. İqtisadi artımın nəticələrinin cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında qeyri-bərabər bölüşdürülməsi sosial gərginliyin artmasına, yoxsulluğun dərinləşməsinə və inklüziv inkişafın məhdudlaşmasına səbəb olur. Bu baxımdan, gəlir bərabərsizliyinin azaldılması istiqamətində effektiv dövlət siyasətinin formalaşdırılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu məqalədə gəlir bərabərsizliyi ilə mübarizə sahəsində uğurlu beynəlxalq təcrübə təhlil edilir və həmin təcrübələrin Azərbaycan şəraitində tətbiq imkanları araşdırılır. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, bir çox ölkələrdə bərabərsizliyin azaldılması məqsədilə tətbiq olunan proqressiv vergi siyasətləri, sosial transfert mexanizmləri, təhsil və səhiyyə sahələrinə investisiyaların artırılması, eləcə də inklüziv əmək bazarı siyasətləri müsbət nəticələr verməkdədir. Azərbaycanda da son illərdə sosial müdafiə mexanizmlərinin genişləndirilməsi və hədəflənmiş sosial dəstək proqramlarının həyata keçirilməsi vasitəsilə aztəminatlı əhalinin rifah səviyyəsinin yaxşılaşdırılması istiqamətində mühüm irəliləyişlər əldə olunmuşdur. Məqalədə beynəlxalq təcrübənin müqayisəli təhlili əsasında Azərbaycanın institusional və fiskal imkanları nəzərə alınmaqla gəlir bərabərsizliyinin azaldılmasına yönəlmiş mövcud siyasət alətləri sistemləşdirilir və bu istiqamətdə siyasət tövsiyələri irəli sürülür.
PhD. Farhad G. Mikayilov, Nigar M. Alasgarova, Habiba M. Jabbarova
AZƏRBAYCANDA POST-PANDEMIYA DÖVRÜNÜN İQTISADI TRANSFORMASIYASI GÖMRÜK VƏ VERGI SISTEMLERININ RƏQƏMSAL İNTEQRASIYASI VASITƏSILƏ ŞƏFFAF TICARƏT EKOSISTEMININ QURULMASI (2020-2026)
Məqalədə 2020-ci il COVID-19 pandemiyasından sonrakı dövrdə Azərbaycan iqtisadiyyatının bərpa dinamikası, rəqəmsal transformasiya və fiskal islahatların strateji rolu tədqiq edilir. Tədqiqatda 2020–2026-cı illəri əhatə edən dövr ölkə iqtisadiyyatının qlobal resessiyadan çıxaraq struktur transformasiyası və dayanıqlı artım mərhələsinə keçidi kimi xarakterizə olunur. Makroiqtisadi göstəricilərin analizi vasitəsilə müəllif tərəfindən müəyyən edilir ki, 2022-ci ildə ÜDM-in 133,9 milyard manata çatması ilə qeydə alınan rekord artım həm enerji gəlirləri, həm də qeyri-neft sektorunun, xüsusilə tikinti, İKT və kənd təsərrüfatı sahələrinin diversifikasiyası ilə birbaşa bağlıdır. Tədqiqatın əsas fokus nöqtəsini gömrük və vergi sistemlərinin rəqəmsallaşdırılması prosesi təşkil edir. Bu kontekstdə Dövlət Gömrük Komitəsinin tətbiq etdiyi "Gömrük İNKİŞAF modeli", "Smart Customs" və "Bir pəncərə" prinsipləri vasitəsilə ticarət prosedurlarının sadələşdirilməsi, inzibati xərclərin azaldılması və şəffaflığın artırılması istiqamətində əldə olunan nəticələr əsaslandırılır. Eyni zamanda, İqtisadiyyat Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilən rəqəmsal maliyyə dəstəyi mexanizmlərinin pandemiya dövründə iş yerlərinin qorunmasındakı rolu vurğulanır. Qeyd olunur ki, elektron idarəetmə mexanizmlərinin tətbiqi dövlət-biznes münasibətlərində insan amilini minimuma endirməklə kölgə iqtisadiyyatı ilə mübarizədə həlledici mexanizm rolunu oynayır. Məqalədə rəqəmsal keçid dövründə insan kapitalının keyfiyyətcə yenilənməsi və kadr potensialının yeni iqtisadi çağırışlara uyğunlaşdırılması strateji zərurət kimi qiymətləndirilir. Bununla yanaşı, islahatların tam effektivliyinə mane olan institusional koordinasiya çatışmazlığı, kibertəhlükəsizlik riskləri və regionlararası rəqəmsal qeyri-bərabərlik kimi mövcud çağırışlar təhlil edilir. Yekun olaraq vurğulanır ki, süni intellekt və Big Data texnologiyalarının tətbiqi Azərbaycanın qlobal dəyər zəncirlərinə inteqrasiyasını və uzunmüddətli iqtisadi dayanıqlığını təmin edən fundamental faktorlardır.
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA RƏQƏMSAL TRANSFORMASİYANIN QARŞISINDAKI MANEƏLƏRİN HİBRİD DELPHİ–TOPSİS YANAŞMASI İLƏ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ PRİORİTETLƏŞDİRİLMƏSİ
Tədqiqatın əsas məqsədi Azərbaycan iqtisadiyyatında rəqəmsal transformasiyanın qarşısında duran əsas maneələri identifikasiya etmək və onların nisbi əhəmiyyətini hibrid Delphi–TOPSIS yanaşması vasitəsilə qiymətləndirməkdir. Hibrid metodologiyanın tətbiqi həm ekspert rəylərinin konsensus əsasında formalaşdırılmasına, həm də çoxmeyarlı qərar qəbuletmə modeli çərçivəsində alternativlərin obyektiv şəkildə sıralanmasına imkan verir. Delphi metodu vasitəsilə müxtəlif sahələri təmsil edən 15 ekspertin iştirakı ilə iki mərhələli qiymətləndirmə prosesi həyata keçirilmiş, ilkin olaraq potensial maneələr müəyyənləşdirilmiş və daha sonra onların əhəmiyyət dərəcəsi üzrə razılaşdırılmış siyahı formalaşdırılmışdır. Tədqiqatın empirik bazasını 450 müəssisəni əhatə edən genişmiqyaslı sorğu təşkil edir. Bu müəssisələrin 200-ü iri və orta ölçülü, 250-si isə kiçik və orta biznes (KOB) subyektləridir. Sorğu nəticələri göstərir ki, rəqəmsal transformasiya prosesində ən çox rast gəlinən problemlər insan kapitalının yetərsizliyi, maliyyə resurslarının məhdudluğu, rəqəmsal infrastrukturun qeyri-bərabər inkişafı, dəyişikliklərə qarşı institusional müqavimət və kibertəhlükəsizlik riskləri ilə bağlıdır. Nəticələr göstərir ki, ən kritik maneələr ixtisaslı kadr çatışmazlığı (TOPSİS əmsalı: 0.78) və maliyyə resurslarının məhdudluğudur (0.75). Tədqiqat rəqəmsal siyasət formalaşdırıcıları üçün resursların optimal bölüşdürülməsi üzrə elmi əsaslandırılmış tövsiyələr təqdim edir.
RƏQƏMSAL SUVERENLİK: AKTUALLIĞI VƏ MAHİYYƏTİ
Bu məqalədə rəqəmsal suverenliyin mahiyyəti və aktuallığı ilə bağlı məsələlər tədqiq edilmişdir. Müəllif ilk növbədə rəqəmsallaşma prosesinin ictimai həyata təsirlərini vurğulayır və rəqəmsallaşmanın yalnız texnoloji deyil, həm də sosial, iqtisadi, inzibati, etik və fəlsəfi aspektləri özündə əks etdirdiyini göstərir. Bu gün ictimai həyatın ən müxtəlif sahələrinə geniş şəkildə nüfuz edən rəqəmsal texnologiylar həmin sahələrdə ictimai münasibətlərin strukturuna, məzmununa və xarakterinə ciddi şəkildə təsir göstərir. Rəqəmsal suverenliyi zəruri edən faktorlara kibertəhlükəsizlik riskləri, yəni ölkənin informasiya məkanının xarici müdaxilələrdən və kiberhücumlardan qorunması ehtiyacı, sosial media və informasiya mühitində xarici təsirlərin neytrallaşdırılması, fərdi məlumatların qorunması, rəqəmsal infrastruktur üzərində nəzarətin, texnoloji rəqabət qabiliyyətinin təmin edilməsi və s. aid edilir. Müəllifə görə rəqəmsal suverenlik dövlət suverenliyinə alternativ olan əlahiddə bir suverenlik növü və ya forması deyildir. O, sadəcə olaraq vahid və bölünməz olan dövlət suverenliyinin rəqəmsal mühitdə (kiber məkanda) təzahürüdür. Məqalədə rəqəmsal suverenliyin mahiyyətinə dair müxtəlif yanaşmalar təhlil edilərək, “rəqəmsal suverenlik” və “informasiya suverenliyi” anlayışlarının qarşılıqlı nisbəti ilə bağlı müəllif mövqeyi ifadə edilir. Yekunda məqalə çərçivəsində qeyd edilən bütün fikirlər və aparılan araşdırma və təhlillər ümumiləşdirilərək müəyyən mülahizələr irəli sürülür.
RƏQƏMSALLAŞMA VƏ RƏQƏMSAL İQTİSADİYYATIN PARADİQMASI
Müasir iqtisadiyyatın rəqəmsal transformasiyası bütün iqtisadi sistemin təşəkkül tapmış yeni xarakterik xüsusiyyətləri ilə şərtləşən mühüm tentensiya sayılır. XXI əsrin birinci yarısından ehtibarən rəqəmsal iqtisadiyyat dünya iqtisadiyyatının inkişafında mühüm trendə çevrilmişdir. Müəyyənedici faktor kimi rəqəmsallaşma XXI əsrdə ixtiyari sosial – iqtisadi sistemin inkişafına real olaraq təsir göstərir. Rəqəmsallaşma proseslərinin sürətlənməsinin əsas səbəbi müasir texnologiyalardan istifadə edən subyektlərin (fiziki və hüquqi şəsxlərin), iqtisadi sektorların və bütün iqtisadi sitemin fəaliyyət effektivliyini əhəmiyyətli dərəcədə artırmağa köməklik göstərə bilməsi xüsusiyyyətidir. Keyfiyyətcə milli iqtisadiyyatın inkişaf parametrləri və uyğun olaraq bütün həyat səviyyəsi dəyişir. Məhsuldarlığın artmasını təmin edən insan cəmiyyətinin texnoloji sıçrayışı yeni imkanlar yaradır və yeni rikslər meydana gəlir. Rəqəmsal iqtisadiyyat biznesə bazara çıxış üçün yeni imkanlar açmaqla hər bir iqtisadi sahənin rəqabət qabiliyyətliliyinə təsir edir.
YAŞIL TRANSFORMASİYA AZƏRBAYCANDA İQTİSADİ İSLAHATLARIN YENİ MƏRHƏLƏSİ KİMİ
Dünyada yaşıl transformasiya prosesi baş verir. Bu məqalədə isə Azərbaycanda yaşıl transformasiya prosesi təhlil olunur. Qlobal iqlim dəyişiklikləri, enerji təhlükəsizliyi və davamlı inkişaf çağırışları fonunda Azərbaycan iqtisadiyyatının struktur yenilənməsi zərurətə çevrilmişdir. Ənənəvi olaraq fosil yanacaq resurslarına əsaslanan iqtisadi model tədricən şaxələnərək bərpa olunan enerji mənbələrinə yönəldilir. Ölkənin enerji sektorunda baş verən dəyişikliklər, bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişaf perspektivləri araşdırılır. Yaşıl transformasiya enerji sektorunda diversifikasiyanı gücləndirir, xarici investisiyaların cəlb edilməsinə səbəb olur, yeni məşğulluq imkanları yaradılır. Eyni zamanda neft-qaz sektorundan asılılığın azaldılması əmək bazarında dəyişikliklər kimi çağırışlar müəyyən edilir. Azərbaycanın regional və qlobal yaşıl enerji bazarlarında mövqeyinin gücləndirilməsi perspektivləri də xüsusi vurğulanır. Xüsusilə Xəzər dənizinin külək enerjisi potensialı və “yaşıl enerji dəhlizləri”nin formalaşdırılması təşəbbüsləri ölkənin enerji ixracatçısı kimi rolunu yeni keyfiyyət mərhələsinə çıxara bilər. Bu kontekstdə Azərbaycan yalnız xammal ixrac edən ölkə deyil, həm də təmiz enerji və texnologiya həlləri təqdim edən regional mərkəzə çevrilmək imkanına malikdir. Yaşıl transformasiya yalnız enerji sektorunda deyil, həm də sənaye, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat sahələrində də genişmiqyaslı islahatları əhatə edir. Yeni innovasiyaların tətbiqi rəqəmsallaşma və resursların səmərəli istifadəsi ilə müşayiət olunur. Dövlət tərəfindən qəbul edilən strateji yol xəritələri, beynəlxalq əməkdaşlıqlar və xarici investisiyaların cəlbi yaşıl iqtisadiyyatın inkişafını sürətləndirən əsas amillər kimi təqdim olunur. Bununla yanaşı, keçid dövründə yarana biləcək risklər – maliyyə xərclərinin artması, texnoloji asılılıq və institusional uyğunlaşma problemləri də təhlil olunur. Effektiv institusional islahatlar, texnoloji yeniliklər, insan kapitalının inkişafı və maliyyə dəstəyinin mövcudluğu şəraitində yaşıl transformasiyanın uğurla həyata keçirilməsi aydın olur. Bu keçid prosesi Azərbaycanın uzunmüddətli dayanıqlı inkişafına töhfə verə bilər. Yaşıl transformasiya Azərbaycanda iqtisadi islahatların keyfiyyətcə yeni mərhələsini təşkil edir və ölkənin uzunmüddətli dayanıqlı inkişaf strategiyasının əsas sütunlarından biri kimi çıxış edir.
MƏRKƏZİ ASİYA VƏ QAFQAZ REGİONUNDA ENERJİ TRANSFORMASİYASI VƏ REGİONAL ƏMƏKDAŞLIQ İMKANLARININ ƏSAS İSTİQAMƏTLƏRİ
Tədqiqatın əsas məqsədi - Mərkəzi Asiya və Qafqaz regionunda yaşıl enerji keçidinin imkanlarını, çağırışlarını və regional əməkdaşlıq potensialını təhlil etmək, xüsusilə "Transxəzər Yaşıl Enerji Dəhlizi" layihəsinin strateji əhəmiyyətini qiymətləndirməkdir. Tədqiqatın metodikası - Tədqiqatda deskriptiv və analitik metodlardan istifadə olunmuş, beynəlxalq təşkilatların hesabatları, rəsmi statistik məlumatlar və strateji sənədlər əsasında müqayisəli təhlil aparılmışdır. Normativ və institusional çərçivələrin qiymətləndirilməsində keyfiyyət əsaslı yanaşma üstünlük təşkil etmişdir. Tədqiqatın nəticələri - Region ölkələri arasında enerji sahəsində səmərəli əməkdaşlıq mexanizmlərinin yaradılması, bərpa olunan enerji potensialının reallaşdırılması və enerji infrastrukturunun beynəlxalq standartlara uyğun modernizasiyası enerji keçidini sürətləndirə bilər. “Yaşıl Enerji Dəhlizi” bu baxımdan strateji platforma kimi qiymətləndirilir. Tədqiqatın məhdudiyyəti - Region ölkələri arasında siyasi-iqtisadi asimmetriya, texnoloji qeyri-bərabərlik, institusional uyğunsuzluq və maliyyə resurslarına çıxış imkanlarının məhdudluğu inteqrasiyanı çətinləşdirən əsas amillərdir. Tədqiqatın orijinallığı - Tədqiqat, enerji təhlükəsizliyi və iqlim dəyişiklikləri kontekstində regional enerji əməkdaşlığını vahid yanaşma çərçivəsində analiz etməklə kompleks yanaşma təqdim edir. Tədqiqatın elmi yeniliyi - Məqalədə yaşıl enerji dəhlizlərinin həm geoiqtisadi, həm də siyasi aspektlərinin birgə təhlili aparılmışdır.Bu yanaşma mövcud ədəbiyyatda az işlənmiş bir sahəyə töhfə verir. Tədqiqatın praktiki əhəmiyyəti - Tədqiqat nəticələri Azərbaycan və region ölkələri üçün dayanıqlı enerji siyasətinin formalaşdırılması, strateji enerji layihələrinin planlaşdırılması və beynəlxalq tərəfdaşlıqların gücləndirilməsi üçün analitik əsas kimi istifadə oluna bilər.
İQTİSADİ İSLAHATLARIN YAŞIL PARADOKSU: AZƏRBAYCANDA DÖVRÜYYƏVİ İQTİSADİYYATA KEÇİDİN İNSTİTUSİONAL VƏ DAVRANIŞ ÇAĞIRIŞLARI
Məqalədə Azərbaycanda dövrüyyəvi iqtisadiyyata keçid kontekstində həyata keçirilən iqtisadi islahatların institusional və davranış aspektləri kompleks şəkildə təhlil edilir. Tədqiqatın əsas məqsədi normativ-hüquqi çərçivə ilə real iqtisadi davranışlar arasında mövcud olan uyğunsuzluqları müəyyənləşdirmək, həmçinin yaşıl iqtisadiyyat siyasətinin tətbiqi prosesində ortaya çıxan “yaşıl paradoks” fenomenini konseptual olaraq əsaslandırmaqdır. Araşdırma çərçivəsində strateji dövlət sənədləri, institusional mexanizmlər və iqtisadi subyektlərin davranış xüsusiyyətləri müqayisəli şəkildə qiymətləndirilmişdir. Tədqiqat nəticələri göstərir ki, Azərbaycanda yaşıl iqtisadiyyat və dövrüyyəvi modelə keçid istiqamətində mühüm strateji sənədlər və institusional təşəbbüslər formalaşdırılsa da, onların praktiki tətbiqi bir sıra institusional və davranış məhdudiyyətləri ilə müşayiət olunur. Xüsusilə iqtisadi stimullaşdırma alətlərinin yetərli səviyyədə inkişaf etməməsi, bazar iştirakçılarının yeni iqtisadi modellərə uyğunlaşma səviyyəsinin aşağı olması və idarəetmə strukturları arasında koordinasiya problemləri dövrüyyəvi iqtisadiyyat prinsiplərinin geniş tətbiqini ləngidən əsas amillər kimi müəyyən edilmişdir. Bu vəziyyət normativ yanaşma ilə faktiki iqtisadi davranışlar arasında ziddiyyət yaradır ki, bu da tədqiqatda “yaşıl paradoks” kimi xarakterizə olunur. Məqalədə institusional koordinasiyanın gücləndirilməsi, iqtisadi təşviq mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi və davranış yönümlü siyasət alətlərinin tətbiqi istiqamətində elmi əsaslandırılmış təkliflər irəli sürülür. Tədqiqatın elmi yeniliyi Azərbaycanda dövrüyyəvi iqtisadiyyata keçid prosesində “yaşıl paradoks” anlayışının sistemli şəkildə əsaslandırılması və institusional–davranış qarşılıqlı təsir modelinin təqdim edilməsindən ibarətdir. Nəticə olaraq müəyyən edilmişdir ki, dövrüyyəvi iqtisadiyyata keçidin effektivliyi institusional koordinasiya, iqtisadi stimullar və iqtisadi subyektlərin davranış uyğunlaşmasının paralel və qarşılıqlı şəkildə inkişaf etməsindən asılıdır.
DAYANIQLI İNKİŞAF GÖSTƏRİCİLƏRİNİN STATİSTİK VƏ EKONOMETRİK MODELLƏRLƏ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ: AZƏRBAYCAN NÜMUNƏSİNDƏ EMPİRİK TƏDQİQAT
Məqalədə dayanıqlı inkişafın iqtisadi, sosial və ekoloji komponentlərinin qarşılıqlı təsiri Azərbaycan nümunəsində statistik və ekonometrik yanaşmalar vasitəsilə hərtərəfli araşdırılmışdır. Tədqiqatın məqsədi bu komponentlər arasında əlaqələri kəmiyyət baxımından qiymətləndirmək və dayanıqlı inkişaf səviyyəsinə təsir edən əsas amilləri müəyyən etməkdən ibarətdir. Bu çərçivədə rəsmi statistik məlumatlara əsaslanaraq çoxamilli regresiya modeli qurulmuş və ən kiçik kvadratlar üsulu ilə təhlil edilmişdir. Alınmış nəticələr göstərir ki, iqtisadi artım ümumi inkişaf səviyyəsinə müsbət təsir göstərir, lakin inflyasiya səviyyəsinin yüksəlməsi, işsizliyin artması və ekoloji yükün güclənməsi bu təsiri zəiflədən əsas amillərdir. Modelin nəticələri seçilmiş göstəricilərin dayanıqlı inkişafı izah etmək qabiliyyətinin yüksək olduğunu təsdiqləyir və iqtisadi sistemdə struktur asılılıqların hələ də mövcud olduğunu ortaya qoyur. Tədqiqatın elmi yeniliyi ondan ibarətdir ki, dayanıqlı inkişaf göstəriciləri yalnız təsviri deyil, eyni zamanda səbəb-nəticə əlaqələrini üzə çıxaran ekonometrik model çərçivəsində qiymətləndirilmişdir. Bu yanaşma mövcud tendensiyaların daha dərindən anlaşılmasına imkan yaradır. Praktiki baxımdan isə əldə olunan nəticələr dövlət siyasətinin formalaşdırılması üçün əhəmiyyətlidir. Xüsusilə iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, sosial müdafiə mexanizmlərinin gücləndirilməsi və ekoloji tarazlığın qorunmasına yönəlmiş tədbirlərin genişləndirilməsi vacib istiqamətlər kimi əsaslandırılmışdır. Ümumilikdə, tədqiqat göstərir ki, dayanıqlı inkişaf yalnız kompleks və balanslaşdırılmış yanaşma əsasında təmin edilə bilər.
YERLİ VƏ BEYNƏLXALQ BİZNESLƏRDƏ İNVESTİSİYALARIN GENİŞLƏNDİRİLMƏSİNDƏ LAYİHƏLƏRİN İDARƏEDİLMƏSİNİN ROLU
Məqalənin məqsədi beynəlxalq bizneslərdə olan investisiyaların artırılmasında layihələrin və onun idarəedilməsinin rolunu elmi-nəzəri və praktiki cəhətdən təhlil etmək olmuşdur. Qeyd edə bilərik ki, bizneslər sürətlə qloballaşan beynəlxalq iqtisadi mühitdə yerli və q investisiya cəlb etmək baxımından getdikcə daha yüksək rəqabətlə üzləşirlər. Müəssisənin strateji inkişafını, yüksək innovasiyasını və davamlı rəqabət qabiliyyətini dəstəkləmək məqsədilə ən mühüm amillərdən biri də onun yerli və xarici investisiya cəlb etmək və onu maksimum səmərə ilə istifadə etmək qabiliyyəti hesab edilir. Bu məqalə layihə idarəetməsinin həm yerli, həm də beynəlxalq səviyyədə bizneslərin uzunmüddətli mənfəətliliyini necə təmin etdiyini və investisiya cəlb etmə prosesini necə asanlaşdırdığını daha dərindən araşdırır. Müasir dövrdə bizneslərin dayanıqlı və davamlı inkişafını təmin edən əsas amillərdən biri də məhz investisiya yönümlü layihə idarəetməsinin məqsədyönlü, planlı şəkildə təşkil olunmasıdır. Tədqiqatlar göstərir ki, yerli bizneslər layihə idarəetməsinin böyük əhəmiyyətini dərk etdikləri və effektiv planlaşdırma hazırladıqları müddətdə daha yüksək səviyyədə investisiya cəlb edə bilərlər. Bu isə öz növbəsində uzunmüddətli davamlı inkişaf, rəqabətqabiliyyətli innovativ yanaşmalar və müasir dünya iqtisadiyyatında rəqabət üstünlüyü ilə nəticələnir. İnvestisiya layihələrinin düzgün idarə edilməsi innovasiyaların tətbiqində və biznesin iqtisadi gücünün yüksəldilməsində mühüm rol oynayır. Ona görə də, hər bir şirkət üçün gələcək inkişaf mərhələsində layihələrin idarə edilməsində əsas diqqət məhz uzunmüddətli davamlı sosial-iqtisadi nəticələrin əldə olunmasına yönəldilməlidir.
SƏNAYE İXRACININ ŞAXƏLƏNDİRİLMƏSİ AZƏRBAYCANIN İQTİSADİYYATININ DAYANIQLI İNKİŞAFININ AMİLİ KİMİ
Məqalə Azərbaycan iqtisadiyyatında sənaye ixracının şaxələndirilməsi prosesinin mahiyyətinin, dinamikasının və onun iqtisadi dayanıqlığın təmin olunmasındakı rolunun təhlilinə həsr olunmuşdur. Tədqiqatın aktuallığı ondan irəli gəlir ki, Azərbaycan iqtisadiyyatı uzun müddət neft və qaz ixracından yüksək dərəcədə asılı olmuş, dünya enerji bazarlarında baş verən qiymət dəyişiklikləri isə ölkənin makroiqtisadi sabitliyi, dövlət büdcəsinin gəlirləri və valyuta daxilolmaları üçün ciddi risklər yaratmışdır. Xüsusilə son onilliklərdə qlobal enerji bazarlarında müşahidə olunan qeyri-sabitlik, geosiyasi böhranlar və beynəlxalq ticarət mühitindəki dəyişikliklər ixracın şaxələndirilməsi məsələsini iqtisadi siyasətin prioritet istiqamətlərindən birinə çevirmişdir. Məqalənin əsas məqsədi 2005–2025-ci illər ərzində Azərbaycanın qeyri-neft sənaye ixracının inkişaf meyllərini, struktur dəyişikliklərini və məhsul müxtəlifliyini araşdırmaq, həmçinin ixracın şaxələndirilmə səviyyəsini və bunun iqtisadi dayanıqlığa təsirini qiymətləndirməkdir. Tədqiqat zamanı Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinin, Dünya Bankının, BMT-nin Ticarət və İnkişaf Konfransının, Beynəlxalq Valyuta Fondunun və digər beynəlxalq təşkilatların statistik məlumatlarından istifadə edilmişdir. Təhlildə müqayisəli -statistik, struktur, dinamik və iqtisadi təhlil metodlarından yararlanılmışdır. Araşdırma nəticələri göstərir ki, son illərdə qeyri-neft sənayesinin ixrac strukturunda mühüm dəyişikliklər baş vermiş, kimya, metallurgiya, aqrar emal, qida sənayesi, tikinti materialları və yüngül sənaye məhsullarının payı artmışdır. Emal sənayesinin müxtəlif istiqamətlərinin ixracda iştirakı daha balanslı xarakter almış, məhsul müxtəlifliyi və yeni bazarlara çıxış imkanları genişlənmişdir. Bu proses iqtisadiyyatın struktur transformasiyası, iqtisadi mürəkkəblik səviyyəsinin yüksəlməsi və xarici şoklara qarşı davamlılığın güclənməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, bəzi sahələrdə ixracın hələ də məhdud məhsul qrupları və ənənəvi bazarlar üzrə cəmləşməsi şaxələndirmə prosesinin tam başa çatmadığını göstərir.
İNNOVATİV VƏ STRATEJİ LAYİHƏLƏRİN İDARƏ EDİLMƏSİ SİSTEMİNİN FORMALAŞMASI: BEYNƏLXALQ TƏCRÜBƏ VƏ AZƏRBAYCAN REALLIĞI
Müasir qloballaşma şəraitində innovativ və strateji önəmli layihələrin effektiv idarə olunması iqtisadi inkişaf və rəqabət qabiliyyətinin artırılmasında mühüm rol oynayır. Bu məqalədə innovativ və strateji layihələrin idarə edilməsi sisteminin formalaşması məsələsi beynəlxalq təcrübə və Azərbaycan reallığı nümunəsində müqayisəli təhlil edilmişdir. Tədqiqat sürəcində elmi ədəbiyyat araşdırması, statistik göstəricilərin analizi və empirik nəticələrin müqayisəsi metodlarından istifadə olunmuşdur. Beynəlxalq nümunələr göstərir ki, mütərəqqi layihə idarəetmə sistemi (o cümlədən portfel idarəetməsi və PMO) strateji məqsədlərin həyata keçirilməsinə təkan verir. Bu cür idarəetmə modelləri yalnız texniki effektivliyi deyil, həm də uzunmüddətli davamlılıq və innovasiya mədəniyyətinin formalaşmasını təmin edir. Azərbaycan şəraitində aparılan təhlil bu sahədə kadr potensialının və institusional çərçivənin müəyyən irəliləyiş göstərsə də, beynəlxalq standartların tətbiqində və innovativ yönətimin tam həyata keçirilməsində boşluqların olduğunu aşkara çıxarır. Mövcud vəziyyətə baxdıqda, yerli layihə idarəetməsi sisteminin beynəlxalq təcrübə ilə uyğunlaşdırılması və normativ bazanın gücləndirilməsi də diqqətəlayiq məsələlərdəndir. Nəticələr göstərir ki, Azərbaycanda innovativ və strateji layihə idarəetmə sisteminin formalaşması üçün insan kapitalının inkişafı, rəqəmsal alətlərin tətbiqi və qlobal çərçivələrlə inteqrasiya istiqamətində addımlar vacibdir.
AZƏRBAYCANIN NƏQLİYYAT DƏHLİZLƏRİNDƏ YÜK DAŞIMALARI STRUKTURUNUN EKONOMETRİK TƏHLİLİ VƏ PERSPEKTİVLƏRİ
Nəqliyyat dəhlizləri müasir iqtisadiyyatın ən vacib elementlərindən biri kimi ölkələr arasında ticarət axınlarının, logistika əlaqələrinin və tranzit imkanlarının formalaşmasında əsas rol oynayır. Xüsusilə coğrafi baxımdan əlverişli mövqedə yerləşən Azərbaycan Respublikası beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin kəsişməsində yerləşərək regionlararası yük daşımalarında strateji əhəmiyyət kəsb edir. Ümumilikdə isə, müasir dünyada nəqliyyat-tranzit-logistika imkanlarına malik olmaq əsas üstünlüklərdən hesab edilir. Əslində dünya dövlətləri arasında əlverişli nəqliyyat-tranzit imkanlarına malik olmaq uğrunda bir iqtisadi mübarizə də gedir. Ona görə ki, sürətli inteqrasiya və qloballaşma prosesləri ilə xarakterizə olunan XXI əsrdə xarici bazarlara çıxış, qlobal məkanda cərəyan edən proseslərdə fəal iştirak, rəqabətqabiliyyətli milli istehsalın formalaşdırılması, lazımi bazarlara çevik çıxış və s. kimi məsələlər müasir milli dövlətlərin dayanıqlı inkişafının zəruri şərtinə çevrilib. Bütün bunlar isə nəqliyyat əlaqələri olmadan mümkün deyil. Ölkəmizin Şimal-Cənub, Şərq-Qərb nəqliyyat dəhlizlərinin əhatəsində yerləşməsi müəyyən üstünlüklər yaradır. Tədqiqatın məqsədi Azərbaycan Respublikasında nəqliyyat dəhlizləri üzrə yük daşımalarının 2023-2025-ci illər üzrə dəyişməsini ekonometrik yanaşma əsasında təhlil etmək, eləcə də beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərindən daha səmərəli istifadə istiqamətində araşdırmalar aparmaqdır. Bu məqsədlə loqarifmik xətti panel data modeli tətbiq edilmişdir ki, bu da həm zaman üzrə dəyişik-liklərini, həm də dəhlizlər arasındakı struktur fərqlərini eyni vaxtda qiymətləndirməyə imkan vermişdir. Bütün bunların əsasında isə nəqliyyat-tranzit imkanlarından daha səmərəli istifadə, beynəlxalq nəqliyyat dəhlizləri, xüsusilə Orta dəhliz ilə daşınmaların daha çevik təşkili istiqamə-tində təklif və tövsiyələr işlənib hazırlanmışdır.
MİLLİ İQTİSADİYYATIN DAYANIQLI İNKİŞAFINDA YENİ NƏSİL SƏNAYE SİYASƏTİNİN KLASTER YANAŞMASI İLƏ FORMALAŞMASI VƏ REALLAŞMASI: AZƏRBAYCAN TƏCRÜBƏSİ
Bu məqalədə Azərbaycan sənaye sektorunun mövcud struktur xüsusiyyətləri və klaster əsaslı inkişaf potensialı təhlil edilmişdir. Tədqiqat göstərir ki, ölkənin sənayesi hələ də əsasən xammal yönümlü model üzrə formalaşsa da, qeyri-neft sahələrində klaster yanaşma üçün əhəmiyyətli imkanlar mövcuddur. Aparılan qiymətləndirmələr – Rəqabət Qabiliyyəti İndeksi (RQİ) və Klaster Potensialı İndeksi (KPİ) – neft-kimya, informasiya texnologiyaları və yaşıl enerji sektorlarının yüksək rəqabət qabiliyyətinə və klasterləşmə perspektivinə malik olduğunu göstərir, aqrosənaye isə infrastruktur və texnologiya məhdudiyyətlərinə baxmayaraq orta potensial nümayiş etdirir. Yüngül sənaye isə dizayn, brendinq və texnoloji modernizasiya çatışmazlığı səbəbindən nisbi gerilik göstərir. Tədqiqat həmçinin göstərir ki, klaster yanaşması innovativ inkişaf üçün sistemli katalizator rolunu oynayır. Müəssisələr arasında əməkdaşlıq texnologiya transferini sürətləndirir, R&D və istehsal əlaqələrini gücləndirir və əlavə dəyərin yaranmasını təmin edir. Regional aspektdə isə Bakı–Sumqayıt neft-kimya və yüksək texnologiyalar, Gəncə–Daşkəsən ağır sənaye, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur isə aqrosənaye və yaşıl enerji klasterləri üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu struktur regional iqtisadi fəallığın balanslaşdırılmasına, məşğulluğun artmasına və sosial-iqtisadi dayanıqlığın möhkəmləndirilməsinə töhfə verir. Nəticələr göstərir ki, klaster yanaşmanın sistemli tətbiqi yeni nəsil sənaye siyasətinin uğuru üçün həlledici rol oynayır: qeyri-neft ixracının diversifikasiyası, innovasiya mühitinin dərinləşdirilməsi, yüksək əlavə dəyərli məhsulların istehsalının artırılması və ölkənin qlobal rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsi təmin edilir. Məqalədə dövlət siyasəti üçün klaster strategiyasının hazırlanması, prioritet sektorlar üzrə pilot layihələrin təşkili, innovasiya təşviqlərinin genişləndirilməsi və insan kapitalının inkişafı üzrə tövsiyələr irəli sürülmüşdür.
ELEKTROTEXNİKA SƏNAYE SAHƏSİNDƏ MÜASİR TEXNOLOJİ TRENDLƏR
Müasir dövrdə süni intellekt (Sİ) və Əşyaların İnterneti (İoT) elektrotexnika sənayesində texnoloji transformasiyanın əsas amilləri hesab olunur. İnsan yaradıcılığı nəticəsində formalaşan artefaktlar olmaqla süni intellekt insan intellekti ilə əlaqəli tapşırıqları yerinə yetirən hesablama sistemlərini əhatə edir. İoT isə müxtəlif sahələrdə, o cümlədən sənaye istehsalı, ağıllı şəhərlər, e-hökumət və səhiyyədə tətbiq olunaraq rəqabət üstünlüyünü təmin edir. Kontekstə uyğun həssaslıq, avtonom hesablama və şəbəkə bağlantısı kimi əsas xüsusiyyətlərə malik ağıllı cihazlar və ağıllı istehsal sistemləri Sənaye 4.0-ın əsas komponentlərini təşkil etməklə məlumatları toplayır, emal edir və idarə edir. Sİ ilə inteqrasiya olunmuş sistemlər rəqəmsal əkizlər, generativ dizayn və proqnozlaşdırıcı texniki xidmət vasitəsilə istehsalı optimallaşdırır, məhsuldarlığı artırır, xərcləri azaldır və keyfiyyəti yüksəldir. Sənaye və fərdi istifadəçilər üçün mühüm əhəmiyyətə malik “yaşıl” texnologiyalar - bulud hesablama, virtualizasiya və bərpa olunan enerji mənbələri enerji istehlakını və karbon emissiyasını azaldır, bu tendensiyalar ölkəmizin rəqəmsal transformasiyası və dayanıqlı iqtisadi inkişafını gücləndirir, ölkəni regionda texnoloji inkişaf baxımından liderə çevirir.
AZƏRBAYCANIN RƏQƏMSAL İQTİSADİYYATININ FORMALAŞMASINDA İKT İNFRASTRUKTURUNUN KƏMİYYƏT VƏ KEYFİYYƏT GÖSTƏRİCİLƏRİNİN ANALİZİ
Tədqiqat işində Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinin son beş ili əhatə edən rəsmi hesabatları, habelə rəqəmsal iqtisadiyyat üzrə qlobal reytinq göstəriciləri əsasında geniş müqayisəli analizlər aparılmışdır. Analiz nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, ölkədə genişzolaqlı internetə çıxış imkanları və fiber-optik infrastruktur şəbəkəsi əhəmiyyətli dərəcədə genişlənsə də, İKT-nin ÜDM-dəki xüsusi çəkisinin artırılması və regionlararası "rəqəmsal uçurumun" tamamilə aradan qaldırılması üçün hələ də istifadə olunmamış geniş iqtisadi potensial mövcuddur. Məqalənin elmi yeniliyi rəqəmsal infrastrukturun milli iqtisadi suverenliyin qorunmasında və qlobal təhdidlərə qarşı dayanıqlılığın artırılmasında oynadığı strateji rolun yeni çağırışlar müstəvisində nəzəri və praktik cəhətdən əsaslandırılmasıdır. Tədqiqat zamanı müəyyən olunmuşdur ki, rəqəmsal transformasiya təkcə texnoloji yenilənmə deyil, həm də regional əmək bazarlarındakı disbalansın və daxili miqrasiya axınlarının tənzimlənməsi üçün həlledici strateji alətdir. İşin tətbiqi əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, burada irəli sürülən rəqəmsal optimallaşdırma modelləri və dördüncü sənaye inqilabının müasir elementləri dövlət tərəfindən həyata keçirilən islahatların səmərəliliyini artırmaq məqsədilə müvafiq icra strukturları tərəfindən praktik sənəd kimi istifadə oluna bilər. Yekun olaraq, milli bulud (cloud) sistemlərinin genişləndirilməsi, böyük verilənlərin (big data) analitikası və kiber-dayanıqlı iqtisadi ekosistemin formalaşdırılması istiqamətində konkret elmi-praktik tövsiyələr və gələcək inkişaf ssenariləri irəli sürülmüşdür.
POST-KONFLİKT İQTİSADİ BƏRPASINDA “SMART – GREEN” BAĞLANTISI: AZƏRBAYCANIN AZAD EDİLMİŞ ƏRAZİLƏRİ ÜÇÜN STRATEJİ YOL XƏRİTƏSİ
Bu tədqiqat işi "Ağıllı şəhər" texnologiyaları ilə "Yaşıl iqtisadiyyat" konsepsiyası arasındakı sinergetik əlaqəni təhlil edərək, post-konflikt ərazilərin iqtisadi bərpası üçün yeni bir paradiqmanı araşdırır. Əvvəlki vəziyyətin bərpasına (status-quo ante) fokuslanan ənənəvi rekonstruksiya modellərindən fərqli olaraq, bu tədqiqat münaqişədən zərər çəkmiş regionların köhnəlmiş sənaye mərhələlərini adlayaraq birbaşa Dördüncü Sənaye İnqilabına (4IR) inteqrasiyasını təmin edən "Leapfrogging" (Texnoloji sıçrayış) strategiyasını təklif edir. Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinə fokuslanan məqalədə süni intellekt əsaslı infrastrukturun, bərpa olunan enerji klasterlərinin və karbon kreditləri vasitəsilə maliyyələşmə mexanizmlərinin makroiqtisadi multiplikatorları təhlil edilir. Ekonometrik modelləşdirmə və strateji SWOT analizi vasitəsilə tədqiqat sübut edir ki, "Smart-Green" bağlantısı əməliyyat xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır, resurs səmərəliliyini yüksəldir və ESG (Ekoloji, Sosial və İdarəetmə) meyarlarına yönəlmiş birbaşa xarici investisiyaları cəlb edir. Zəngilan rayonunun Ağalı kəndində icra olunan "Ağıllı kənd" layihəsi dayanıqlı kənd inkişafı üçün əsas keys-stadi (nümunə) kimi təqdim olunur. Tədqiqatın nəticələri post-konflikt zonalarının rəqabətqabiliyyətli, yüksək texnologiyalı və sıfır emissiyalı iqtisadi mərkəzlərə çevrilməsi üçün qərar qəbul edənlərə strateji yol xəritəsi təqdim edir.