AZƏRBAYCANDA İQTİSADİ İSLAHATLARIN HƏYATA KEÇİRİLMƏSİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ VƏ PROBLEMLƏRİ
BAŞ REDAKTOR Prof. Dr. Şahin M. Sadıqov İdarə Heyətinin sədri Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyinin Iqtisadi Elmi Tədqiqat İnstitutu
FEATURES AND PROBLEMS OF IMPLEMENTING ECONOMIC REFORMS IN AZERBAIJAN
İNNOVASİYA FƏALİYYƏTİNİN İDARƏ EDİLMƏSİNDƏ SİSTEMLİKREATİV MODELLƏR: AZƏRBAYCAN MÜƏSSİSƏLƏRİ ÜÇÜN TƏTBİQLƏR
Bu məqalə müasir Azərbaycan müəssisələrində dayanıqlı rəqabət üstünlüyünə nail olmaq üçün sistemli-kreativ innovasiya idarəetmə modellərinin əhəmiyyətini araşdırır. Qlobal rəqabətin və iqtisadi transformasiyaların artdığı bir dövrdə müəssisələr innovasiya fəaliyyətlərini yalnız spontan yaradıcılıqla deyil, strukturlaşdırılmış və sistemli yanaşmalar vasitəsilə idarə etməlidirlər. Bu tədqiqat çərçivəsində Azərbaycan bazarının xüsusi ehtiyaclarına uyğunlaşdırılmış inteqrasiya edilmiş model hazırlanmışdır; model beynəlxalq səviyyədə tanınan metodologiyaların – design thinking (insan mərkəzli problem həlli), dörd mərhələli double diamond modeli(problemlərin və həllərin dərin təhlili və iterasiyası) və TRIZ metodologiyası (sistemli ixtiraçı problem həlli) – birləşdirilməsinə əsaslanır. Təklif olunan sistemli–kreativ model kiçik və orta müəssisələrin (KOBİ-lərin) innovasiya potensialını artırmaq, işçilərin motivasiyasını və kollektiv yaradıcılığını təşviq etmək, strateji planlaşdırma və portfel idarəçiliyinin səmərəliliyini yüksəltmək və ideyaların daha böyük hissəsinin praktik, bazara uyğun həllərə çevrilməsini stimullaşdırmaq məqsədini daşıyır. Məqalədə modelin mərhələləri, tətbiq mexanizmləri və əsas performans göstəriciləri ətraflı şəkildə izah edilir və yerli biznes mühitindən konkret nümunələrlə dəstəklənir. Tədqiqat nəticələri göstərir ki, sistemli və kreativ innovasiya idarəetməsini tətbiq edən müəssisələr innovativ layihələrdə 50% daha yüksək uğur nisbətinə və bazara daha sürətli çıxışa nail olur, həmçinin işçi məmnuniyyəti və bazar uyğunluğu baxımından əhəmiyyətli irəliləyişlər göstərir. Məqalədə həmçinin yerli çətinliklər və maneələr qiymətləndirilir, onların həlli istiqamətləri göstərilir və dövlət səviyyəsində stimullaşdırıcı mexanizmlər müzakirə olunur. İstinadlar APA 7 üslubuna uyğun təqdim edilmiş, həm beynəlxalq, həm də Azərbaycan elmi mənbələrini əhatə edir.
innovasiya idarəçiliyi, sistemli–kreativ model, design thinking, double diamond modeli, Azərbaycan müəssisələri
Müəllif hüququ (c) 2025 AZƏRBAYCANDA İQTİSADİ İSLAHATLARIN HƏYATA KEÇİRİLMƏSİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ VƏ PROBLEMLƏRİ https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
AQRAR-ƏRZAQ BAZARININ İNKİŞAFININ SOSİAL-İQTİSADİ ƏHƏMİYYƏTİ
Məqalədə aqrar-ərzaq bazarının inkişafının sosial-iqtisadi əhəmiyyəti, onun ərzaq təhlükəsizliyi, regional inkişaf, məşğulluq və sosial sabitliklə qarşılıqlı əlaqəsi elmi-nəzəri baxımdan təhlil olunur. Araşdırmada göstərilir ki, aqrar sahədə baş verən struktur dəyişiklikləri və dövlətin tənzimləyici siyasəti bazarın dayanıqlılığının təmin edilməsində əsas rol oynayır. Müəllif tərəfindən aparılan təhlillər nəticəsində müəyyən olunur ki, Azərbaycanın aqrar-ərzaq bazarında institusional və struktur məhdudiyyətlər hələ də qalmaqdadır: aqrar kooperativlərin zəif inkişafı, emal sənayesinin qeyri bərabər yerləşməsi, logistika infrastrukturunun natamamlığı və dövlət dəstəyi mexanizmlərinin ünvanlılıq problemləri səmərəliliyi məhdudlaşdırır. Beynəlxalq təcrübənin müqayisəli təhlili göstərir ki, inkişaf etmiş ölkələrdə aqrar bazarların rəqabətqabiliyyətliliyi kooperativ modellərin gücü, innovativ emal texnologiyaları, rəqəmsal idarəetmə sistemləri və dövlət-özəl tərəfdaşlığının institusional əsasları ilə təmin olunur. Məqalədə qeyd olunur ki, Azərbaycanın aqrar-ərzaq bazarının davamlı inkişafı üçün istehsal-emal-logistika zəncirinin inteqrasiyası, rəqəmsallaşma proseslərinin genişləndirilməsi, yerli brendlərin təşviqi və ixrac yönümlü istehsalın stimullaşdırılması zəruridir. Bununla yanaşı, bazar iştirakçılarının bilik və bacarıqlarının artırılması, eləcə də müasir marketinq və ticarət strategiyalarının tətbiqi rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsində əhəmiyyətli rol oynayır. Dövlət tərəfindən subsidiyalaşdırma və investisiya təşviqlərinin hədəflənmiş və şəffaf şəkildə həyata keçirilməsi səmərəliliyi artırır. Regional bazarların inkişafı üçün yerli məhsul istehsalının təşviqi və logistika infrastrukturunun təkmilləşdirilməsi strateji əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda, aqrar elmi tədqiqat institutlarının və innovasiya mərkəzlərinin fəaliyyətinin gücləndirilməsi texnologiya transferi və məhsuldarlığın yüksəldilməsinə xidmət edir. Nəticə olaraq vurğulanır ki, aqrar-ərzaq bazarının modernləşdirilməsi yalnız iqtisadi səmərəliliyi deyil, həm də sosial rifahı, ərzaq təhlükəsizliyini və regional balanslı inkişafı təmin edən strateji istiqamətdir. Beləliklə, aqrar-ərzaq bazarının kompleks və davamlı inkişafı həm iqtisadi, həm də sosial göstəricilərin artmasına birbaşa töhfə verir.
Aqrar-ərzaq bazarı, ərzaq təhlükəsizliyi, kənd təsərrüfatı, dövlət siyasətk, sosial-iqtisadi inkişaf, logistika və emal, beynəlxalq təcrübə, kooperativ model, rəqabət qabiliyyəti, innovativ mexanizmlər
HEYƏTİN İDARƏ EDİLMƏSİNDƏN İNSAN RESURSLARININ İDARƏ EDİLMƏSİNƏ KEÇİD: TARİXİ İNKİŞAF, STRATEJİ UYĞUNLUQ VƏ TƏTBİQ MEXANİZMLƏRİ
Məqalədə insan resurslarının idarə edilməsinin (HRM) formalaşması və inkişaf mərhələləri, “heyətin idarə edilməsi” (Personnel Management – PM) konsepsiyasından strateji HRM modelinə keçidin tarixi zərurəti, elmi əsasları və tətbiq mexanizmləri geniş şəkildə araşdırılmışdır. Əsas məqsəd idarəetmənin paradiqma dəyişikliklərini, təşkilati məqsədlərlə insan resurslarının strateji uyğunluğunu təmin edən mexanizmləri və müasir rəqəmsal yanaşmaların idarəetmədə yaratdığı yeni imkanları təhlil etməkdir. Tədqiqatın metodoloji bazasını sistemli, tarixi-üqayisəli, analitik və struktur-funksional yanaşmalar təşkil edir. Araşdırma zamanı Armstrong (2020), Ulrich (1997), Jabbour (2008), Beer və digərlərinin modelləri, həmçinin yerli alimlərin tədqiqatları müqayisəli şəkildə təhlil olunmuşdur. Nəticələr göstərir ki, HRM-in təkamülü sadəcə idarəetmə strukturunda dəyişiklik deyil, həm də təşkilati mədəniyyətin, qərarvermə proseslərinin və liderlik modellərinin modernləşməsini zəruri edir. Müasir mərhələdə İnsan Resursları İnformasiya Sistemi (HRIS), Namizədlərin İzlənməsi Sistemi (ATS), Təlimlərin İdarə Edilməsi Sistemi (LMS) və Müəssisə Resurslarının Planlaşdırılması Sistemi (ERP) kimi rəqəmsal texnologiyalar işçi məlumatlarının mərkəzləşdirilmiş formada idarə edilməsinə, performansın real vaxt rejimində izlənilməsinə və resursların optimallaşdırılmasına şərait yaradır. HR analitika və KPI əsaslı qiymətləndirmə modelləri isə səmərəliliyin artırılması, motivasiya mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi və idarəetmədə şəffaflığın yüksəldilməsinə imkan verir. Tədqiqatın elmi yeniliyi müəllif tərəfindən Azərbaycanın sənaye müəssisələri üçün təklif edilən HRM in strateji uyğunluq və rəqəmsal inteqrasiya modelidir. Bu model insan kapitalının idarə olunmasında məlumat əsaslı qərarverməni, strateji məqsədlərlə resurs potensialı arasında tarazlığın yaradılmasını və dayanıqlı inkişafın təmin olunmasını hədəfləyir. Məqalənin tətbiqi əhəmiyyəti isə təşkilatlarda məhsuldarlığın yüksəldilməsi, insan potensialının optimallaşdırılması və idarəetmə proseslərinin çevikləşdirilməsidir.
İnsan resurslarının idarə edilməsi (HRM), strateji uyğunluq və rəqəmsal inteqrasiya, idarəetmədə paradiqma dəyişiklikləri, HRIS, ATS, LMS, ERP texnologiyaları, performans və insan kapitalının idarə edilməsi
İNSAN KAPİTALININ VƏZİYYƏTİNİN MÜQAYİSƏLİ TƏHLİLİ: AZƏRBAYCAN VƏ BEYNƏLXALQ TƏCRÜBƏ
Tədqiqatın məqsədi insan kapitalına investisiya qoyuluşlarının müqayisəli təhlilini aparmaq, inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələr arasında insan kapitalının inkişaf səviyyəsində fərqləri müəyyən edən əsas amilləri təyin etməkdir. Tədqiqat zamanı seçilmiş ölkələr üzrə İnsan Kapitalı İndeksinin komponentlərinin təhlili, təhsil və səhiyyəyə dövlət xərclərinin insan kapitalının inkişafına təsirinin müəyyənləşdirilməsi, Azərbaycan üzrə proqnoz ssenarilərinin və strateji tövsiyələrin hazırlanması kimi vəzifələr qarşıya qoyulmuşdur. Tədqiqat təsviri təhlil, HCI komponentlərinin müqayisəli təhlili və reqressiya təhlili daxil olmaqla çoxmərhələli analitik yanaşmaya əsaslanır. Məlumat bazası kimi Dünya Bankının 2020-ci il üçün İnsan Kapitalı İndeksi, Sinqapur, Cənubi Koreya, Almaniya və Azərbaycanda təhsil və səhiyyəyə dair statistik məlumatlardan istifadə edilir. Əsasən adambaşına düşən ÜDM, təhsil və səhiyyəyə dövlət xərcləri, təhsilin müddəti və demoqrafik göstəricilərdən istifadə edilərək təhlil aparılıb. Tədqiqat nəticəsində təhlil edilən ölkələr arasında insan kapitalının inkişaf səviyyəsində əhəmiyyətli fərqlər aşkar edilmişdir. 0,58 HCI ilə Azərbaycan Sinqapurdan (0,88), Cənubi Koreya (HCI: 0,80) və Almaniyadan (HCI: 0,75) əhəmiyyətli dərəcədə geri qalır ki, bu da əsasən təhsilin keyfiyyətində və səhiyyə sisteminin effektivliyindəki fərqlərlə izah olunur. Əsas nəticələr göstərir ki, Azərbaycanda boşluqlar ilk növbədə təhsilin keyfiyyəti və səhiyyə nəticələri ilə bağlıdır. Aparılan reqressiya təhlili təhsil və səhiyyəyə dövlət xərclərinin insan kapitalının inkişafına əhəmiyyətli təsirini təsdiqləmişdir. Tədqiqatın elmi yeniliyi inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlar üçün təhsil və səhiyyə sahələrinə eyni vaxtda investisiyaların sinergik təsirinin əsaslandırılmasındadır. Tədqiqatın praktiki əhəmiyyəti təhsil və səhiyyə sistemlərinin modernləşdirilməsi üzrə qısamüddətli, ortamüddətli və uzunmüddətli tədbirlər də daxil olmaqla, inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün insan kapitalına investisiyanın səmərəliliyinin artırılması üzrə konkret siyasət tövsiyələrinin işlənib hazırlanmasından ibarətdir.
insan kapitalı, xərclər, təhsil, səhiyyə, müqayisəli təhlil
MƏŞĞULLUQ VƏ ƏHALİ GƏLİRLƏRİ ARASINDA İQTİSADİ MEXANİZMLƏR
Bu tədqiqat Azərbaycanda məşğulluq və əhalinin gəlirləri arasında iqtisadi mexanizmlərini araşdırır. Tədqiqat müəyyən edir ki, Azərbaycan son onilliklərdə makroiqtisadi sabitliyə və yoxsulluğun azaldılmasına nail olsa da, struktur əmək bazarı qeyri-rəsmilik, həssas məşğulluq, bacarıqların uyğunsuzluğu və gender bərabərsizliyi kimi çağırışları hələ də iqtisadi artımın daha yüksək ailə gəlirlərinə birbaşa ötürülməsini zəiflətməkdə davam edir. Elmi nəticələr göstərir ki, davamlı gəlir artımı üçün təkcə kəmiyyət deyil, məşğulluğun keyfiyyəti həlledicidir və təşkilatların məhsuldarlığını insan kapitalının inkişafı ilə birləşdirən mexanizmlər ən güclü gəlir effektlərini verir. Tədqiqatın elmi yeniliyi onun inteqrativ yanaşmasındadır. Belə ki, tədqiqat məşğulluq və gəliri təcrid olunmuş nəticələr kimi yox, milli inkişaf sisteminin qarşılıqlı gücləndirici komponentləri kimi nəzərdən keçirir. Ən son məlumatları və beynəlxalq diaqnostikanı tətbiq etməklə, o, sektoral diversifikasiya, KOB məhsuldarlığı, bacarıqların yüksəldilməsi, rəsmiləşdirmə stimulları və genderə cavab verən siyasətləri ardıcıl modeldə birləşdirən sistemli çərçivə formalaşdırır. Bu çərçivə Azərbaycanda iş yerlərinin yaradılmasını davamlı gəlir artımına çevirmək üçün təşkilati və iqtisadi mexanizmlərin necə uyğunlaşdırıla biləcəyinin yeni konseptuallaşdırılmasıntəmin edir. Tədqiqatın praktiki əhəmiyyəti onun siyasət yönümlü tövsiyələridir. O, siyasətçilər, nazirliklər və inkişaf tərəfdaşları tərəfindən birbaşa tətbiq oluna bilən tələbə əsaslanan aktiv əmək bazarı proqramları, regional klasterin inkişafı, minimum əmək haqqının kalibrlənməsi və sosial sığorta islahatları kimi məqsədyönlü alətlər təklif edir. Bu tədbirlər təkcə artımın inklüzivliyini gücləndirmir, həm də regional və gender gəlir fərqlərini azaldır, rəsmi məşğulluğu genişləndirir və fiskal bazanı gücləndirir. Beləliklə, tədqiqat Azərbaycanın davam edən diversifikasiyasının onun əhalisi üçün daha yüksək və daha ədalətli həyat standartlarına çevrilməsini təmin etmək üçün həm analitik fikirlər, həm də həyata keçirilə bilən yollar təklif edir.
Azərbaycanda əhali məşğulluğu, Azərbaycanda əhali gəlirləri, Məşğulluq və gəlirlər arasında əlaqə, Azərbaycanda əhali gəlirlərinin mənbəyi, Əhali gəlirlərində məşğulluq amili
ƏMƏK MİQRASİYASI VƏ ONUN MAKROİQTİSADİ TƏSİRLƏRİ
Qloballaşma şəraitində əmək miqrasiyası müasir iqtisadiyyatların ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilmişdir. İnsanların daha yaxşı iş şəraiti, yüksək gəlir və sosial təminat məqsədilə bir ölkədən digərinə və ya regiondan regiona hərəkəti əmək miqrasiyasının əsas məzmununu təşkil edir. Bu proses həm miqrant ölkələrə, həm də miqrasiya qəbul edən dövlətlərə iqtisadi və sosial baxımdan mühüm təsir göstərir. Bu proses insanların daha yaxşı həyat şəraiti, yüksək əməkhaqqı və sosial təminat axtarışı məqsədilə doğma yaşayış yerlərini tərk etməsini ifadə edir. Azərbaycan da əmək miqrasiyası proseslərinin təsirinə məruz qalan ölkələr sırasındadır. Azərbaycanda əmək miqrasiyası həm daxili, həm də xarici istiqamətdə baş verir və ölkənin regionlarının iqtisadi inkişafına müxtəlif formalarda təsir göstərir. Xaricə əmək miqrasiyası nəticəsində bir tərəfdən işçi qüvvəsinin azalması müşahidə olunur, digər tərəfdən isə miqrantların göndərdiyi pul köçürmələri regionların sosial rifah səviyyəsini artırır. Ölkədə əmək bazarının struktur problemləri, regionlar üzrə işsizlik fərqləri və sosial-iqtisadi inkişaf səviyyəsinin bərabər olmaması bu prosesləri gücləndirir. Bu məqalədə əmək miqrasiyasının müxtəlif ölkələrdə və xüsusilə də inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlarda makroiqtisadi göstəricilərə olan təsiri təhlil olunur. Miqrasiya həm donor (işçi göndərən), həm də recipiyent (işçi qəbul edən) ölkələrin əmək bazarına, valyuta axınlarına, istehlaka və iqtisadi artıma ciddi təsir göstərir. Məqalədə həm beynəlxalq statistika, həm də Azərbaycan nümunəsi kontekstində əmək miqrasiyasının iqtisadi nəticələri qiymətləndirilmişdir.
əmək miqrasiyası, recipiyent, beyn axını, işçi qüvvəsi, kadr hazırığı, işsizlik səviyyəsi və sosial aspect
STARTAP LAYİHƏLƏRİNİN İNKİŞAF YOLUNDA MƏRHƏLƏLİ MALİYYƏLƏŞDİRMƏ MODELLƏRİ
Bu məqalə mərhələli maliyyələşdirmə modellərinin startapların inkişafı və böyüməsinə necə dəstək verdiyini araşdırır. Burada ilkin toxum kapitalından başlayaraq sonrakı vençur raundlarına qədər ardıcıl maliyyələşdirmə prosesi və hər mərhələnin startapın əsas inkişaf göstəriciləri və riskləri ilə uyğunluğu təhlil edilir. Tədqiqat keyfiyyət yönümlü və ədəbiyyat əsaslı yanaşmadan istifadə edir, sahibkarlıq maliyyəsi və böyüməsi üzrə mövcud elmi işləri (o cümlədən Kuckertz və b., 2025) ümumiləşdirir. Əsas anlayışlar mərhələli vençur maliyyələşməsi, nəticə əsasında ayrılan tranşlar və kapital cəlb etmə strategiyaları təhlil olunur. Mərhələli maliyyələşmə investor riskini azaldır və yüksək potensiallı layihələri zəif olanlardan ayırmağa kömək edir, çünki maliyyə yalnız göstəricilər əldə edildikcə mərhələlərlə ayrılır. Erkən mərhələdə startaplar çox vaxt şəxsi vəsaitlərə və mələk investorlarına güvənir; biznes modeli təsdiqləndikcə daha iri VC raundlarına çıxış əldə edilir. Hər maliyyə mərhələsi inkişaf hədəflərinə uyğun gəlir məhsulun hazırlanması, bazara çıxış, miqyasın genişləndirilməsi və startap üçün “maliyyə pilləkəni” yaradır. Mərhələli maliyyələşməni anlamaq sahibkarlara kapital cəlb etməni strateji şəkildə planlaşdırmağa, çeviklik və nəzarəti qorumağa kömək edir. İnvestorlar üçün isə nəticə əsaslı çoxmərhələli maliyyələşmə məqsədlərin uyğunluğunu artırır və uğursuz layihələrə məruz qalma riskini azaldır. Məqalə sahibkarlıq yol xəritəsini maliyyə nəzəriyyəsi ilə birləşdirir və kapital cəlb etmə strategiyalarının startapın həyat dövrü boyunca necə dəyişməsi lazım olduğunu göstərir. Müəlliflər təsisçilər və tədqiqatçılar üçün inkişaf mərhələlərini uyğun maliyyə modelləri ilə əlaqələndirən inteqrə edilmiş baxış təqdim edir.
Startap maliyyələşməsi; Vençur kapitalı; Mərhələli investisiya; Sahibkarlıq böyüməsi; Mərhələ əsaslı maliyyə; Startap həyat dövrü
AZƏRBAYCANDA VERGİ İSLAHATLARININ VERGİ POTENSİALINA TƏSİRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ
Vergi siyasəti və onun idarəetmə mexanizmləri istənilən ölkənin iqtisadi inkişafında və dövlət büdcəsinin sabit maliyyələşməsində həlledici rol oynayır. Azərbaycanda son illərdə aparılan vergi islahatlarının əsas məqsədi dövlətin fiskal potensialını artırmaq, vergi ödəyicilərinin yükünü optimallaşdırmaq, kölgə iqtisadiyyatının həcmini azaltmaq və şəffaflığı təmin etməkdən ibarət olmuşdur. Bu məqalədə nəzəri yanaşmalar və ekonometrik təhlil metodları əsasında ölkənin vergi potensialına təsir edən amillər qiymətləndirilmişdir. Tədqiqat nəticələri göstərir ki, vergi dərəcələrinin optimallaşdırılması fiskal siyasətin daha effektiv icrasına şərait yaratmış,rəqəmsallaşdırma tədbirləri isə inzibatçılıqda şəffaflığı artıraraq vergi ödəyicilərinin məsuliyyətini gücləndirmişdir. Xüsusilə onlayn kassa aparatlarının, elektron qaimələrin və vahid vergi informasiya bazalarının tətbiqi, dövlət orqanları arasında məlumat mübadiləsinin asanlaşdırılması fiskal intizamı əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirmişdir. Araşdırma göstərir ki, əldə edilən nailiyyətlərə baxmayaraq, ölkədə hələ də nəzərəçarpacaq vergi boşluğu mövcuddur. Empirik analiz sübut edir ki, həyata keçirilən islahatlar qısamüddətli dövrdə dövlət büdcəsinin gəlirlərinə müsbət təsir göstərir, vergi yığımını artırır. Uzunmüddətli perspektivdə isə bu tədbirlər vergi bazasının genişlənməsini təmin etməklə ölkənin iqtisadi dayanıqlığını möhkəmləndirir. Beləliklə, müasir islahatlar həm fiskal səmərəliliyi artırmaqda, həm də iqtisadiyyatın davamlı inkişafı üçün şərait yaratmaqda mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Məqalə nəticə olaraq vurğulayır ki, Azərbaycanın vergi potensialının maksimum reallaşdırılması üçün bir sıra istiqamətlərdə əlavə tədbirlər vacibdir. İlk növbədə vergi qanunvericiliyinin sadələşdirilməsi və ziddiyyətlərin aradan qaldırılması tələb olunur. İkinci mühüm istiqamət əsassız və səmərəsiz vergi güzəştlərinin azaldılmasıdır ki, bu da vergi bərabərliyini və ədalət prinsipini təmin edər.
vergi siyasəti, fiskal potensial, vergi islahatları, rəqəmsallaşma, iqtisadi inkişaf
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA ORTAMÜDDƏTLİ XƏRCLƏR ÇƏRÇİVƏSİ ƏSASINDA TƏHSİL XƏRCLƏRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ
Tədqiqatın məqsədi –Azərbaycan Respublikasında ortamüddətli xərclər çərçivəsinin iqtisadi mahiyyətini və məzmununu, xüsusiyyətlərini təhlil etmək, Azərbaycanda dövlət büdcəsinin formalaşması istiqamətində tətbiq olunan orta müddətli xərclər çərçivəsi daxilində təhsil xərclərinin təhlili və qiymətləndirilməsini həyata keçirməkdir. Tədqiqatın metodologiyası - tədqiqat işində müqayisəli təhlil, məntiqi ümumiləşdirmə, sistemli yanaşma, analiz və sintez, riyazi təhlil, eləcə də, abstraksiya və sistemli təhlil, məntiqi ümumiləşdirmə kimi tədqiqat üsulları əsasında yerinə yetirilmişdir. Tədqiqatın tətbiqi əhəmiyyəti –tədqiqatda araşdırılmış əsaslı təhllər ortamüddətli xərclər çərçivəsinin uğurlu tətbirində və büdc xərcləri üzrə iqtisadi səmərəliliyin müəyyənləşdirilməsində faydalı ola bilər. Eyni zamanda, iqtisadi sahədə tədqiqatlar aparan və bu sahədə çalışan mütəxəssislərin elmi və əməli biliklərinin zənginləşdirilməsində müsbət rol oynaya bilər. Tədqiqatın nəticələri – Dövlət büdcəsinin formalaşması istiqamətində orta müddətli xərclər çərçivəsinin müəyyələşdirilməsi və bu əsasda iqtisadiyyatın sektorlararası xərclərinin müəyyn-ləşdirilməsi baxımından və iqtisadi münasibətlərin tənzimlənməsində önəmlidir. Bildirmək vacibdir ki, nəticə əsaslı büdcə sisteminin tətbiqi dövlət vəsaitlərinin şəffaflıq və maliyyə intizamı prinsiplərinə uyğun olaraq xərclənməsinə, cəmiyyətin tələblərinə ən uyğun səmərəli xidmətlərə xərclənməsinə gətirib çıxarır. Nəticədə isə iqtisadi fəaliyyət növlərinin çox çeşidliliyi təmin olunur, istehsalın həcmi artır və beləliklə də dövlətin strateji idarəetmə konsepsiyaları gercəkləşir. Belə vəziyyət isə idarəetmədə iqtisadiyyatın strukturunun təkmilləşdirilməsinə iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə səbəb ola bilir. Tədiqiqatın orijinallığı və elmi yeniliyi –Dövlət büdcəsinin orta müddətli xərclər çərçivəsinin formalaşması meyilləri, Fexner və Spirmen əmsalları müəyənləşmişdir.
Orta müddətli xərclər çərçivəsi, fəaliyyət əsaslı büdcə, büdcə xərcləri, ÜDM, fiskal intizam, səmərlilik, nəticəlilik, qənaitlilik, insan inkişafı indeksi
AZƏRBAYCAN NEFT SƏNAYESİNDƏ MALİYYƏLƏŞMƏ ALƏTİ KİMİ İSTİQRAZLARIN EMİSSİYASI
İstiqrazların emissiyası iqtisadiyyat (fiskal siyasət) və maliyyə (kreditləşmə) sahələrində geniş tətbiq olunan maliyyələşmə metodlarından biridir. Emissiya olunan istiqrazlar aşağı faizli kredit istifadəsi, vergi güzəştləri və büdcə kəsirlərinin aradan qaldırılmasında həm dövlət, həm də özəl sektor layihə və büdcələrin formalaşmasında əvəzsiz rola sahibdir. Bu məqalənin əsas məqsədi Azərbaycanın neft sənayesində (neft emalı sənayesi) 2016-ci ildən etibarən davam edən modernizasiya və yenidənqurmanın təşkili üçün Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) tərəfindən emissiya olunan istiqrazların rolundan, praktiki əhəmiyyətindən bəhs etməkdir. Məqalənin əsas hissəsində modernizasiya və yenidənqurma layihəsinin mahiyyətindən, eləcə də, həm SOCAR, həm də digər müəssisələr tərəfindən 2016-cı ildən sonrakı dövrdə açıq təklif olunan istiqraz emissiyaları haqqında məlumat veriləcəkdir. Məqalənin praktiki əhəmiyyəti onun həm neft, həm də digər sənaye və xidmət sahələrində asan maliyyələşmənin tətbiq və təhlili baxımından vacibdir. Məqalənin nəzəri əhəmiyyəti isə bir tərəfdən gələcəkdə bu qəbildən olan tətqiqatlar üçün stimul rolu oynayacaq, digər tərəfdən isə maliyyə aləti olan istiqrazın əhəmiyyəti və strukturu haqqında məlumat almaq istəyən şəxslər kiçik çaplı metodiki vəsait olmasındadır. Məqalənin elmi yeniliyi Azərbaycan maliyyə mühiti üçün yeni qəbul olunan sabit gəlirli istiqraz emissiyasının hərtərəfli təhlilindədir. Həm neft sənayesində, həm də maliyyə-kredit sahəsində mütəşəkkil yeniliklərin daim baş verməsi belə məqalə və dissertasiyaların yazılması üçün başlıca stimul hesab edilə bilər.
istiqraz, sabit gəlirli qiymətli kağızlar, SOCAR, neft sənayesi, iqtisadi siyasət, maliyyə-kredit.
BANKLARIN BİZNES KREDİTLƏRİNİN QEYRİ-NEFT-QAZ SEKTORUNDA İNVESTİSİYA FƏALLIĞINDA ROLUNUN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ
Təqdim edilən tədqiqat işi Azərbaycan Respublikası bank sektorunun maliyyə vasitəçiliyi fəaliyyətində aparıcı istiqamət olan kreditləşmənin, xüsusilə biznes kreditləşmənin, milli iqtisadiyyatın qeyri-neft və qaz sektorunda investisiya fəallığının təmin edilməsindəki rolunu hərtərəfli qiymətləndirməyə yönəlmişdir. Tədqiqatın əsas məqsədi bankların biznes kreditlərinin iqtisadiyyatın qeyri-neft-qaz seqmentində investisiya proseslərinə təsirini müəyyənləşdirmək və bu təsiri müxtəlif göstəricilər əsasında ölçməkdir. İşdə kredit qoyuluşlarının ÜDM-ə və qeyri-neft ÜDM-ə nisbəti, kreditlərin, xüsusilə biznes kreditlərinin bank aktivlərindəki payı, bank kreditlərinin faiz dərəcələri, bankların qeyri-faiz xərcləri, biznes kreditlərin bankların kredit portfelindəki payı, kapital xərcləri və dövriyyə vəsaitləri üzrə bölgüsü kimi parametrlər təhlil edilmişdir. Həmçinin tədqiqat biznes kreditlərin əsas kapitala investisiyalarda maliyyələşmə mənbəyi kimi funksiyasını, bankların kredit portfelində sənaye və istehsalın payını, eləcə də bankların istehlak kreditləri ilə idxal arasındakı əlaqəni araşdırır. Aparılan analiz nəticəsində bank kreditləşməsinin qeyri-neft və qaz sektorunda investisiya fəallığının artırılmasında strateji əhəmiyyəti müəyyən edilmiş, kredit siyasətinin iqtisadiyyatın real sektoruna təsiri əyani şəkildə nümayiş etdirilmişdir. Bu nəticələr bank sektorunun inkişaf strategiyalarının formalaşdırılmasında və milli iqtisadiyyatın diversifikasiyası istiqamətində elmi əsas rolunu təmin edir, habelə gələcək tədqiqatlar üçün metodoloji baza yaradır.
Banking sector of the Republic of Azerbaijan, loan placements, business loans, consumer loans, non-interest expenses.
Azar Babayev, Atig Karimov, Emin Amrahov, Nigar Ahmadli
AZƏRBAYCANDA BÜDCƏDƏNKƏNAR FONDLARIN 2024–2025-Cİ İLLƏR ÜZRƏ ANALİTİK TƏHLİLİ
Bu məqalədə Azərbaycanda fəaliyyət göstərən büdcədən kənar dövlət fondlarının – Dövlət Sosial Müdafiə Fondu, İşsizlikdən Sığorta Fondu, İcbari Tibbi Sığorta Fondu və Dövlət Neft Fondunun – 2024–2025-ci illər üzrə maliyyə dayanıqlığı, gəlir və xərclərinin dinamikası, həmçinin investisiya fəaliyyətləri araşdırılmışdır. Tədqiqatda fondların gəlir mənbələri, sosial müdafiə və səhiyyə sistemlərinə yönəltdikləri xərclərin strukturu, dövlət büdcəsi ilə qarşılıqlı əlaqəsi statistik göstəricilər və hüquqi sənədlər əsasında təhlil edilmişdir. Əldə olunan nəticələr göstərir ki, büdcədənkənar fondların iqtisadi sabitliyin qorunmasında, sosial rifahın gücləndirilməsində və uzunmüddətli maliyyə dayanıqlığının təmin olunmasında rolu ildən-ilə artmaqdadır. Dövlət Neft Fondunun beynəlxalq maliyyə bazarlarına yönəltdiyi investisiyalar, həmçinin Dövlət Sosial Müdafiə Fondu ilə İşsizlikdən Sığorta Fondunun sosial ödənişlərin maliyyələşdirilməsindəki əhəmiyyəti xüsusi olaraq vurğulanmışdır. Bununla yanaşı, icbari tibbi sığortanın tətbiqi səhiyyə sektorunda yeni maliyyələşmə mexanizmlərinin formalaşmasına şərait yaratmışdır. Araşdırma nəticəsində fondların fəaliyyətinin daha effektiv və şəffaf idarə olunması, investisiya strategiyalarında risklərin azaldılması və qeyri-neft sektoruna kapital axınının artırılması ilə bağlı tövsiyələr irəli sürülmüşdür. Bu məqamlar Azərbaycanda fiskal siyasətin davamlı inkişafında və sosial dövlət modelinin möhkəmləndirilməsində mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
büdcədənkənar fondlar, sosial müdafiə, icbari tibbi sığorta, dövlət neft fondu, pensiya islahatları, maliyyə dayanıqlığı
İNFORMASİYA TƏHLÜKƏSİZLİYİ MƏDƏNİYYƏTİNİN CƏMİYYƏTDƏ FORMALAŞMASI: MÖVCUD SIXINTILAR VƏ PERSPEKTİVLƏR
Məqalədə informasiya təhlükəsizliyi mədəniyyətinin müasir cəmiyyətdə rolu və onun formalaşması araşdırılmışdır. İnformasiya təhlükəsizliyi artıq yalnız texniki tədbirlərlə məhdudlaşmır, eyni zamanda sosial, hüquqi və iqtisadi aspektləri də əhatə edir. Rəqəmsal texnologiyaların sürətlə inkişafı və internetin geniş yayılması şəxsi və korporativ məlumatların qorunmasını daha da aktuallaşdırmışdır. Məqalədə vurğulanır ki, cəmiyyətin maarifləndirilməsi, hüquqi çərçivələrin təkmilləşdirilməsi və texnoloji infrastrukturların inkişafı informasiya təhlükəsizliyi mədəniyyətinin formalaşmasında əsas amillərdir. Müasir dövrdə kibertəhlükələr fərdi və kollektiv səviyyədə ciddi risklər yaradır. COVID-19 pandemiyası dövründə məsafədən işin sürətlə tətbiqi nəticəsində fişinq və zərərli proqram hücumları artmış, fərdi məlumatların sızma riski yüksəlmişdir. Azərbaycanın nümunəsində dövlət və özəl sektor birgə tədbirlər həyata keçirərək milli kibertəhlükəsizlik ekosistemini gücləndirmişdir. Eyni zamanda, “e-Estonia” və Yaponiya kimi ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, informasiya təhlükəsizliyi yalnız texniki deyil, həm də təhsil, maarifləndirmə və sosial yanaşmalarla möhkəmləndirilə bilər. Məqalədə beynəlxalq təcrübələr və ölkəmizdə görülən tədbirlər - milli strategiyalar, hüquqi bazanın gücləndirilməsi, “Ağıllı şəhər” və “Ağıllı kənd” layihələri, kibertəhlükəsizlik təlimləri və qabaqlayıcı texnoloji həllər – nəzərdən keçirilmişdir. Təklif olunan tövsiyələr arasında maarifləndirmənin genişləndirilməsi, hüquqi və idarəetmə mexanizmlərinin möhkəmləndirilməsi, dövlət-özəl sektor əməkdaşlığının artırılması və süni intellekt əsasında innovativ kibermüdafiə sistemlərinin tətbiqi xüsusi yer tutur. Məqalə nəticəsində vurğulanır ki, informasiya təhlükəsizliyi mədəniyyətinin inkişafı yalnız texnologiya ilə deyil, həm də cəmiyyətin hər bir üzvünün bilik və məsuliyyətli davranışı ilə təmin edilə bilər, bu da milli və fərdi maraqların qorunmasını gücləndirir.
informasiya təhlükəsizliyi, rəqəmsal savadlılıq, əməkdaşlıq, kibermədəniyyət, təhsil.
SÜNİ İNTELLEKT VƏ BİLİKLƏRİN İDARƏ OLUNMASI: AZƏRBAYCANIN İQTİSADİ İNKİŞAFI ÜÇÜN HÜQUQİ VƏ İNSTİTUSİONAL PERSPEKTİVLƏR
Məqalə süni intellektin (Sİ) biliklərin idarə olunması (BİO) proseslərindəki rolunun və onun Azərbaycanın iqtisadi inkişafı üçün hüquqi-institusional əhəmiyyətinin öyrənilməsinə həsr olunmuşdur. Tədqiqatda generativ Sİ-nin, xüsusilə böyük dil modellərinin (BDM), biliklərin yaradılması, saxlanması və tətbiqi sahəsində təsirləri təhlil edilir. Qeyd olunur ki, bu texnologiyalar yalnız məlumatların emalını sürətləndirmir, həm də dövlət idarəçiliyi və biznesdə biliklərin formalaşdırılması və istifadəsinə yeni yanaşmalar gətirir. Milli kontekstdə formalaşan hüquqi və institusional baza rəqəmsal transformasiya və Sİ-nin səmərəli tətbiqi üçün əsas şərtlər yaradır. Tədqiqatın elmi yeniliyi ondan ibarətdir ki, Azərbaycanda Sİ-yə əsaslanan biliklərin idarə olunması ilk dəfə kompleks şəkildə təhlil edilmişdir və onun iqtisadi müstəqillik və təhlükəsizlik baxımından rolu xüsusi vurğulanır. Əsas çağırışlar – alqoritmik qərəz, kiber əhlükəsizlik riskləri, xarici texnologiyalardan asılılıq və kadr çatışmazlığı araşdırılır. Onların azaldılması üçün milli dil modellərinin və məlumat mərkəzlərinin yaradılması, təhsil proqramlarının tətbiqi və etik Sİ standartlarının formalaşdırılması təklif olunur. Məqalənin praktik əhəmiyyəti dövlət qurumları və biznes üçün milli bilik bazasının yaradılması, dövlət xidmətlərinin keyfiyyətinin artırılması və biznes proseslərinin sürətləndirilməsi üzrə tövsiyələrin işlənib hazırlanmasında əks olunur. Əlavə olaraq, bilik mühəndisliyi və Sİ auditində ixtisaslı mütəxəssislərin hazırlanmasının uzunmüddətli davamlılığın əsas şərti olduğu vurğulanır. Gələcəkdə Sİ və BİO-nun inteqrasiyası Azərbaycanın iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi, texnoloji suverenliyin möhkəmləndirilməsi və beynəlxalq rəqabət qabiliyyətinin artırılması üçün strateji amil kimi qiymətləndirilir.
süni intellekt, biliklərin idarə olunması, iqtisadi təhlükəsizlik, idarəetmə, rəqəmsallaşma, iqtisadi inkişaf.
ELEKTRON KOMMERSIYANIN AZƏRBAYCAN İQTİSADİYYATINDAKI ROLUNUN SON ONİLLİK ÜZRƏ ANALİZİ
Elektron ticarət müasir dövrün ən mühüm iqtisadi fenomendlərindən biri kimi çıxış edir. Müasir texnologiyanın, xüsusilə internet və mobil cihaz əsaslı platformaların sürətli inkişafı bu sahənin böyüməsinə ciddi təkan vermişdir. Məhsul və xidmətlərin internet üzərindən alqı-satqısı istehlakçı davranışını dəyişməklə yanaşı, ənənəvi biznes modellərinə də yeni forma qazandırmışdır. Dünyada elektron ticarət bazarı eksponensial sürətlə artaraq trilyonlarla dollarlıq illik dövriyyəyə yaxınlaşır. Bu artımın əsas səbəbləri internetə çıxış imkanlarının genişlənməsi, texnologiyaların əlçatanlığının artması və müştəri tələblərinin çevik dəyişməsidir. Azərbaycan da bu prosesdən kənarda qalmamışdır. Qərbi Asiya ilə Şərqi Avropanın kəsişməsində yerləşən ölkə son illərdə rəqəmsal infrastrukturunu gücləndirərək elektron ticarətin inkişafına mühüm töhfələr vermişdir. Bununla belə, bazar hələ də tam yetkin deyil və ödəniş təhlükəsizliyi, hüquqi mexanizmlərin təkmilləşdirilməsi, logistik infrastrukturun gücləndirilməsi kimi məsələlər öz aktuallığını qoruyur. Elektron ticarətin iqtisadi səmərəliliyi əməliyyat xərclərinin azalması, müqavilə və alış-satış proseslərinin sadələşdirilməsi, həmçinin sərmayə cəlbetmə imkanlarının genişlənməsi ilə bağlıdır. Bu, eyni zamanda Azərbaycanın iqtisadiyyatında "resurs lənəti" probleminin yumşaldılmasına, yəni neft sektorundan kənar yeni istiqamətlərin inkişafına da şərait yaradır.Elektron ticarətin inkişafı xarici əlaqələrin genişlənməsi, turizm və yeni biznes strukturlarının formalaşması baxımından da mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
elektron ticarət, onlayn alış-veriş, qlobal bazar, istehlakçı, iqtisadiyyat
DİGİTAL HERİTAGE: EXPECTATİONS AND CONCERNS
The article analyzes approaches to managing digital heritage in different countries. China evaluates digital heritage primarily through a control-oriented framework, combining the identification of digital assets via the real-name system with a centralized management model. The European Union is still working on establishing a clear legal framework in this area. In the United States, the legal complexities of digital inheritance are specifically highlighted, emphasizing the need for a unified federal law to ensure fair and systematic access to digital assets upon death. At the same time, access to knowledge and resources for managing digital afterlife is uneven among individuals. Social and digital inequalities leave many people unprepared in this regard. Addressing this issue requires more accessible educational opportunities, user-oriented technologies, and the establishment of fair policies. Researchers suggest that artificial intelligence technologies can contribute to creating more interactive and meaningful forms of digital heritage. However, they stress that such systems must be developed in accordance with principles that respect the deceased’s personality and intentions. The article explores the concept of creating digital AI models that reflect human knowledge, memories, and experiences in the era of artificial intelligence. It raises profound philosophical and technological questions regarding life and death, examining how digital heritage can preserve and extend human presence beyond mortality.
SOSİAL ŞƏBƏKƏLƏRİN FUNKSİYALARI: TƏSİRLƏRİ, MEYDANA ÇIXAN ÇAĞIRIŞLAR VƏ PERSPEKTİV HƏLL YOLLARI
Məqalədə sosial şəbəkələrin əsas funksiyaları və onların müasir cəmiyyətin müxtəlif sahələrinə təsiri hərtərəfli araşdırılır, həmçinin bu platformaların intensiv inkişafı prosesində meydana çıxan çağırışlar müəyyənləşdirilir. Xüsusi diqqət kommunikativ, informasiya, iqtisadi, sosial-siyasi və mədəni identifikasiya funksiyalarına yönəldilir. Göstərilir ki, sosial şəbəkələr yalnız şəxsi və kütləvi kommunikasiya vasitəsi kimi deyil, eyni zamanda iqtisadiyyatın rəqəmsallaşmasının, ictimai rəyin formalaşmasının, mədəni kimliyin qorunması və ya zəifləməsinin mühüm amili kimi çıxış edir. Aparılmış təhlil göstərir ki, sosial şəbəkələrin istifadəsinin müsbət təsirləri qlobal və mədəniyyətlərarası ünsiyyət imkanlarının genişlənməsini, informasiya mübadiləsinin sürətlənməsini, rəqəmsal biznesin və elektron kommersiyanın inkişafını, vətəndaş fəallığının artmasını və gənclərin ictimai proseslərə cəlb olunmasını əhatə edir. Bununla yanaşı, bir sıra problemli aspektlər də müəyyən edilmişdir: dezinformasiyanın və manipulyativ məzmunun yayılması, “əks-səda kamerası” effektləri vasitəsilə cəmiyyətin polarizasiyasının güclənməsi, kiberzorakılığın artması, rəqəmsal asılılığın formalaşması, məxfilik səviyyəsinin azalması və şəxsi məlumatlara təhlükələr, iri platformalar tərəfindən bazarın monopoliyalaşdırılması, eləcə də yerli ənənə və dəyərlərin zəifləməsinə səbəb olan mədəni unifikasiyanın baş verməsi. Elmi ədəbiyyatın və müasir tədqiqatların təhlili əsasında sosial şəbəkələrin fəaliyyətinin mənfi nəticələrinin minimuma endirilməsi üçün kompleks tövsiyələr irəli sürülür. Bunlara – alqoritmik şəffaflığın və rəqəmsal platformaların məsuliyyətinin artırılması, istifadəçilərin rəqəmsal media savadlılığının inkişaf etdirilməsi, sosial şəbəkələrin fəaliyyətinin beynəlxalq tənzimləmə standartlarının formalaşdırılması, mədəni müxtəlifliyin dəstəklənməsi və rəqəmsal mühitdə etik prinsiplərin təşviqi daxildir. Əldə edilən nəticələr sosial şəbəkələrin qloballaşma şəraitində qlobal informasiya məkanının sistem qurucu elementi kimi öyrənilməsi və tənzimlənməsi üçün kompleks, multidissiplinar yanaşmanın vacibliyini vurğulayır.
RƏQƏMSAL İQTİSADİYYATIN HÜQUQİ TƏNZİMİNİN MÜASİR TENDENSİYALARI
Məqalədə müasir iqtisadi inkişafın prioritet istiqamətlərindən biri kimi çıxış edən rəqəmsallaşma proseslərinin hüquqi əsasları və tənzimlənmə mexanizmləri hərtərəfli təhlil edilir. Rəqəmsallaşma yalnız iqtisadi fəaliyyətin texnoloji yenilənməsi deyil, həm də idarəetmə münasibətlərinin, hüquqi normaların və sosial institutların yeni prinsiplər üzərində formalaşmasını tələb edən çoxşaxəli proses kimi qiymətləndirilir. Rəqəmsal iqtisadiyyatın formalaşması nəticəsində elektron hökumət, rəqəmsal ticarət, süni intellekt və böyük verilənlər (big data) kimi anlayışlar iqtisadi dövriyyənin və hüquqi münasibətlərin ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Müəllif qeyd edir ki, rəqəmsal transformasiya prosesləri sürətlə inkişaf etsə də, onların hüquqi tənzimlənməsi Azərbaycanın qanunvericilik sistemində hələ də ilkin mərhələdədir. Qüvvədə olan normativ-hüquqi aktlar əsasən fraqmentar xarakter daşıyır və rəqəmsallaşmanın kompleks şəkildə idarə edilməsini tam təmin etmir. Bu sahədə sistemli və elmi əsaslandırılmış hüquqi konsepsiyaların hazırlanması, beynəlxalq təcrübənin öyrənilərək milli qanunvericiliyə inteqrasiyası vacib məsələlər kimi önə çıxır. Məqalədə həmçinin vurğulanır ki, süni intellekt, kibertəhlükəsizlik, rəqəmsal aktivlərin hüquqi dövriyyəsi və məlumatların qorunması kimi istiqamətlər üzrə dəqiq hüquqi normaların olmaması rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafını məhdudlaşdırır. Bununla belə, mövcud hüquqi baza gələcək islahatlar üçün mühüm platforma yaradır. Yaxın illərdə bu istiqamətdə vahid hüquqi siyasətin formalaşdırılması, rəqəmsal hüququn ayrıca institut kimi inkişaf etdirilməsi və normativ-hüquqi sistemin beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılması zəruridir.
rəqəmsal iqtisadiyyat; rəqəmsallaşma; süni intellekt; hüquqi tənzimlənmə; hüquqi baza; hüquqi norma.
ZƏRBAYCANDA SÜNİ İNTELLEKTƏ ƏSASLANAN İQTİSADİ İSLAHATLARDAN İRƏLİ GƏLƏN YENİ ÇAĞIRIŞLAR VƏ İMKANLAR
Süni intellektin (Sİ) və rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı qlobal iqtisadiyyatları əsaslı şəkildə dəyişdirir və ölkələri rəqabət qabiliyyətini artırmaq, iqtisadi səmərəliliyi yüksəltmək və dayanıqlı inkişafı təmin etmək məqsədilə islahat strategiyalarını yenidən nəzərdən keçirməyə vadar edir. Enerji resurslarından, xüsusilə karbohidrogen gəlirlərindən asılı olan Azərbaycan üçün iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi enerji qiymətlərinin dəyişkənliyi, qlobal geosiyasi gərginliklər və iqlim dəyişikliyi fonunda daha da aktuallaşır. Sİ texnologiyaları sənaye proseslərinin optimallaşdırılması, resursların daha səmərəli idarə olunması, maliyyə və fiskal xidmətlərin təkmilləşdirilməsi, təhsil və insan kapitalının inkişafı baxımından mühüm imkanlar yaradır. Bu məqalədə süni intellektə əsaslanan iqtisadi və sosial islahatların üstünlükləri, həmçinin mümkün riskləri beynəlxalq və yerli tədqiqat kontekstində təhlil edilir. Sİ texnologiyaları sənaye və kənd təsərrüfatında məhsuldarlığı artırmaq, enerji və resurs istifadəsini optimallaşdırmaq, maliyyə xidmətlərini daha inklüziv etmək, idarəetməni təkmilləşdirmək və innovativ biznes mühitini dəstəkləmək üçün geniş imkanlar təqdim edir. Eyni zamanda, avtomatlaşdırma və rəqəmsal transformasiya işçi bazarında dəyişikliklərə səbəb ola bilər, buna görə də bacarıqların yenidən qurulması, peşə hazırlığı və insan kapitalının inkişafı prioritet olmalıdır. Məqalədə siyasətçilər və tənzimləyicilər üçün infrastrukturun modernləşdirilməsi, etik və hüquqi çərçivələrin gücləndirilməsi, sosial ədalətin təmin edilməsi və iqtisadi dayanıqlığın artırılması ilə bağlı tövsiyələr verilir. Aparılan təhlillər göstərir ki, Sİ-nin effektiv tətbiqi Azərbaycanın neftdən asılı iqtisadi modelini bilik və texnologiya yönümlü, rəqabətqabiliyyətli və dayanıqlı iqtisadi sistemə çevirməyə imkan verir. Eyni zamanda, Sİ texnologiyaları regional əməkdaşlıq, beynəlxalq investisiyalar və innovativ startapların inkişafı üçün əlverişli şərait yaradır. Məqalə süni intellektin inteqrasiyasının ölkənin iqtisadi diversifikasiyası, sosial ədalət və texnoloji müstəqilliyinə töhfəsini vurğulayır.
Süni intellekt, iqtisadi islahatlar, Azərbaycan, şaxələndirmə, idarəetmə, insan kapitalı, innovasiya
DAVAMLI İNKİŞAF VƏ SU TƏHLÜKƏSİZLİYİ ONUN AMİLLƏRINDƏN BİRİ KİMİ: QLOBAL TƏCRÜBƏ VƏ DAXİLİ POTENSİAL
Tədqiqat işi su təhlükəsizliyi və hal-hazırda qüvvədə olan uyğun idarəetmə sistemi haqqında bəhs etməkdədir. Azərbaycan Respublikası suyun idarəedilməsi ilə bağlı hüquqi çərçivəni davamlı əsasda reform etməkdədir. Yaxın iki ildə bu haqda çoxlu qanun və normativ aktlar qəbul olunmuşdur. Su infrastrukturu ən vacib sahələrdən biridir. Azərbaycan da bunu etiraf edir və müstəqillik əldə etdikdən sonra ölkənin su ehtiyatlarından daha səmərəli istifadə etmək üçün bir çox qanunvericilik aktları həyata keçirilib. Böyük miqdarda sudan istifadə edən ənənəvi kənd təsərrüfatı aparılmaqdadır. Körfəz ölkələri daha çox su içən kənd təsərrüfatı məhsullarını minimuma endirmək qərarına gəliblər. Müəllif hesab edir ki, Azərbaycanda da belə olmalıdır. Digər tərəfdən, sudan istifadə edən bitkilərin xarici ölkələrdən alınması vasitəsi ilə əvəzlənməsi lazımdır. Dəniz suyundan içməli su istehsal edən böyüyən bir infrastruktur da var. Azərbaycanda bir neçə zavod olmasına baxmayaraq, müəllif bəzi su ehtiyacları üçün dənizdən istifadə potensialının olduğunu iddia edir. Tədqiqat işi geniş regionda və Azərbaycanda ekoloji və su problemlərindən bəhs edir. Azərbaycan Cənubi Qafqazda adambaşına düşən suyun ən az olduğu ölkədir. Deməli, gec olmadan tədbirlər görmək lazımdır. Tədqiqat işində Azərbaycan və daxil olduğu daha böyük regionun ekoloji və su ilə bağlı problemlərindən bəhs etməkdədir. Tədqiqat işində kənd təsərrüfatında və digər sahələrdə su ilə bağlı problemlər haqqında təkliflər verilmişdir.
su resursları, su təhlükəsizliyi, torpağın insanlar tərəfindən zəbti, suyun çirklənməsi
DAYANIQLI İNKİŞAF ŞƏRAİTİNDƏ KƏND TƏSƏRRÜFATININ İQTİSADİ ARTIMA TƏSİRLƏRİ
Müasir dövrdə dayanıqlı sosial-iqtisadi inkişafın təmin edilməsi qlobal və regional səviyyədə qarşıya qoyulan əsas prioritetlərdən biridir. Cəmiyyətin sağlam, təhlükəsiz və yüksək rifah səviyyəsində yaşaması üçün dayanıqlı inkişaf konsepsiyası xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu inkişaf modeli bir tərəfdən təbii resursların qorunmasını, digər tərəfdən isə ətraf mühitlə insan fəaliyyətləri arasında balansın yaradılmasını hədəfləyir. Dayanıqlı inkişafın əsas prinsiplərinə iqtisadi artımın təmin olunması, sosial inklüzivliyin genişləndirilməsi və ətraf mühitin qorunması daxildir. Bu prinsiplərin sinxron şəkildə həyata keçirilməsi isə uzunmüddətli və davamlı tərəqqinin əsas şərti sayılır. Bu kontekstdə kənd təsərrüfatının sosial-iqtisadi inkişafa təsirinin araşdırılması xüsusi aktuallıq kəsb edir. Kənd təsərrüfatı həm qida təhlükəsizliyinin təmin olunmasında, həm də regionlarda məşğulluğun artırılmasında mühüm rol oynayır. Eyni zamanda, bu sahədə tətbiq olunan müasir və innovativ metodlar resursların daha səmərəli istifadəsinə, məhsuldarlığın artmasına və ekoloji tarazlığın qorunmasına imkan yaradır. Dayanıqlı kənd təsərrüfatı sistemləri yalnız təbii ehtiyatların optimal idarə olunması ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda kənd yerlərində iqtisadi fəallığın və innovasiya potensialının artırılması, kənd ərazilərinin inkişafı, sosial infrastrukturun genişləndirilməsi və iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşma potensialının gücləndirilməsi baxımından da önəmlidir. Həmçinin bu sahədə tətbiq olunan müasir və innovativ metodlar torpaq, su və digər təbii ehtiyatların optimal idarə olunması ilə yanaşı, iqtisadi artıma da mühüm töhfə verir. Bu səbəbdən kənd təsərrüfatında dayanıqlı inkişaf modellərinin tətbiqi və təkmilləşdirilməsi mühüm tədqiqat istiqamətlərindən biri kimi qiymətləndirilir.
dayanıqlı inkişaf, dayanıqlı kənd təsərrüfatı, iqtisadi artım, ərzaq təhlükəsizliyi, ətraf mühitin qorunması, məşğulluğun təmini
AZƏRBAYCANIN BƏRPA OLUNAN ENERJİ SİYASƏTİNİN ƏSAS ASPEKTLƏRİ
Sürətlə inkişaf edən texnologiyalar, dünya əhalisinin davamlı artımı və artan həyat standartlarınəticəsində enerji tələbatı gündən-günə artmaqdadır. Hazırda qlobal enerji istehlakında əsas pay hələ də qalıq yanacaqların payına düşür.Lakin bu yanacaq növləri karbon emissiyalarının artımına səbəb olmaqla iqlim dəyişikliyinin dərinləşməsində əsas rol oynayır.Qalıq yanacaq növlərinin tükənən olması və ətraf mühitə mənfi ekoloji təsirləri isə ölkələrin bərpa olunan enerji mənbələrinə marağını xeyli artırmaqdadır.Bu çərçivədə, enerji təhlükəsizliyini təmin etməklə yanaşı, ekoloji davamlılığı da qorumağa çalışan beynəlxalq enerji siyasətləri getdikcə daha çox bərpa olunan enerji mənbələrinin təşviqini prioritet istiqamət kimi müəyyənləşdirir.Bu gün bir çox ölkə tərəfindən bərpa olunan enerji yalnız alternativ deyil, eyni zamanda strateji və ekoloji cəhətdən zəruri bir enerji modeli kimi qəbul olunur. Azərbaycan da bu ölkələr sırasına daxildir.Bu məqalədə Azərbaycanın bərpa olunan enerji mənbələri üzrə mövcud imkanları araşdırılmış və bu mənbələrin milli enerji siyasətində strateji əhəmiyyəti təhlil olunmuşdur. Tədqiqatın elmi yeniliyi ondan ibarətdir ki, məqalə bərpa olunan enerji mənbələrinin iqtisadi aspektdən qiymətləndirilməsi və Azərbaycanda bu sahədə həyata keçirilən inkişaf tədbirlərinin təhlili baxımından mövzu üzrə əhəmiyyətli informasiya bazası kimi çıxış edir. Tədqiqatın tətbiqi əhəmiyyəti isə Azərbaycanın enerji siyasətində bərpa olunan mənbələrin yerinin düzgün müəyyənləşdirilməsi və bu sahədə prioritet istiqamətlərin formalaşdırılmasına elmi-praktik töhfə verilməsidir.
enerji siyasəti, bərpa olunan enerji, yaşıl enerji, günəş enerjisi, külək enerjisi, hidroelektrik enerji
ÜƏMT QLOBAL İNNOVASIYA İNDEKSİNİN İNNOVASİYA GÖSTƏRİCİSİ KİMİ EFFEKTİVLİYİ: CƏNUBİ QAFQAZ VƏ SEÇİLMİŞ LATIN AMERİKASI ÖLKƏLƏRİNİN Qİİ MƏLUMATLARININ TƏHLİLİ
Tədqiqat işi 2013–2023-cü illər ərzində Cənubi Qafqaz və Latın Amerikası ölkələrinin seçilmiş qrupuna aid Qlobal İnnovasiya İndeksi (Qİİ) məlumatlarının hərtərəfli və sistemli təhlilini təqdim edir. Müxtəlif innovasiya sistemləri üzrə nəticələrin müqayisəliliyini təmin etmək və məlumatların normallaşdırılmasına şərait yaratmaq məqsədilə geniş ölkə seçimi aparılmışdır. Tədqiqat milli innovasiya ekosistemlərinin güclü və zəif tərəflərini araşdırır və vahid ölkələrarası müqayisələrin çətinliklərini Qİİ-nin standartlaşdırılmış və beynəlxalq səviyyədə tanınmış çərçivəsindən istifadə etməklə aradan qaldırır. Avropa Komissiyasının Avropa İnnovasiya Cədvəli metodologiyasına uyğunlaşdırılmış qabaqcıl statistik üsullara əsaslanaraq, seçilmiş ölkələrin göstəriciləri qiymətləndirilmiş, onlar innovasiya kateqoriyalarına təsnifləşdirilmiş və siyasət inkişafı üçün elmi əsaslara söykənən nəticələr əldə edilmişdir. Bu tədqiqatın fərqləndirici cəhəti iki coğrafi və iqtisadi baxımdan müxtəlif regionun müqayisəli araşdırılmasında cəmləşməsi və bununla da innovasiya yönümlü inkişaf üçün yeni və praktik siyasət tövsiyələri irəli sürməsidir. Təhlil Qİİ-nin əsas komponentlərini parçalayaraq onların həm güclü, həm də zəif tərəflərini üzə çıxarır və kontekstə uyğun tövsiyələr təqdim edir. Tədqiqat seçilmiş ölkələrin sıralanması ilə tamamlanır və milli, həmçinin regional innovasiya siyasətinin formalaşdırılması üçün dəyərli töhfə verir. Müəlliflərin məlumatına görə, bu, Cənubi Qafqaz ölkələrinin innovasiya göstəricilərini Latın Amerikası ölkələrinin nəticələri ilə sistemli və aydın şəkildə müqayisə edən ilk elmi araşdırmadır.
Qİİ, innovasiya, Latın Amerikası, Qafqaz, innovasiya performansı
Safar Huseynov, Azar Huseynli, Emin Mustafayev
ELEKTROTEXNİKA SƏNAYESİ İMKANLARININ İNKİŞAF POTENSİALININ MÜƏYYƏN EDİLMƏSİ
Bu Məqalədə elektrotexnika sənayesinin müasir iqtisadiyyatda rolu, inkişaf meyilləri və bu sahənin Azərbaycanda genişlənmə imkanları təhlil olunur. Elektrotexnika sənayesi yalnız elektrik enerjisinin istehsalı və paylanması ilə məhdudlaşmır, həm də elektronika, avtomatlaşdırma, rabitə və məişət texnikası kimi yüksək texnologiyalı sahələri əhatə edir. Bu sahənin inkişafı ölkənin sənayeləşmə səviyyəsini yüksəltmək, elmtutumlu istehsalı artırmaq və rəqabət qabiliyyətli iqtisadi struktur formalaşdırmaq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Məqalədə beynəlxalq təcrübədə araşdırılıb. Beynəlxalq təcrübənin təhlili göstərir ki, ABŞ, Çin, Türkiyə və digər ölkələrdə elektrotexnika sənayesinin inkişafı dövlət dəstəyi, AR-GE yatırımları, innovasiya və rəqəmsallaşma siyasəti ilə bağlıdır. Dünya bazarında bu sənayenin illik artım tempi təxminən 7% təşkil edir və 2029-cu ildə bazar həcminin 5,58 trilyon dollara çatacağı gözlənilir. Azərbaycanda elektrotexnika sənayesi formalaşma mərhələsindədir. Son illərdə “ATEF Qrupu”, “STP Global Cable”, “Gök-Nur Bakı LTD”, “Alov Zavodu” və “Taube Electronics” kimi müəssisələr bu sahədə mühüm rol oynayır. Lakin istehsal çeşidi məhduddur və idxaldan asılılıq yüksək olaraq qalır. İstehsal fondlarının köhnəlməsi, innovativ fəaliyyətin zəifliyi, ixtisaslı kadr çatışmazlığı və məhsul keyfiyyətinin beynəlxalq standartlara uyğun olmaması əsas problemlər sırasındadır. Dövlət tərəfindən qəbul edilən “Azərbaycan 2020: Gələcəyə Baxış”, “Azərbaycan 2030: sosial-iqtisadi inkişafa dair Milli Prioritetlər” və “Yaşıl enerji” strategiyaları, eləcə də sənaye parkları və investisiya təşviqi mexanizmləri elektrotexnika sənayesinin inkişafı üçün mühüm baza yaradır. Məqalədə dövlət proqramının hazırlanması, yerli istehsalın maliyyələşməsinin gücləndirilməsi, vergi-gömrük güzəştləri, brend şirkətlərin cəlbi və innovasiyaların təşviqi kimi tədbirlərin həyata keçirilməsi təklif olunur. Nəticə olaraq, elektrotexnika sənayesi Azərbaycanın qeyri-neft sektorunun diversifikasiyası, “yaşıl enerji” keçidi və iqtisadi müstəqilliyinin möhkəmlənməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
elektrotexnika sənayesi, sənaye inkişafı, innovasiya, dövlət dəstəyi, qeyri-neft sektoru, yaşıl enerji, rəqabət qabiliyyəti
4.0 TİPLİ SƏNAYE TEXNOLOGİYASI VƏ MİLLİ TEXNOLOJİ TƏŞƏBBÜSLƏRİN DƏSTƏKLƏNMƏSİ
Cəmiyyətdə baş verən ictimai hadisə və prosesləri təhlil edən müasir tədqiqatçılar rəqəmsal texnologiyalara və insanların həyatında yeni kommunikasiya formalarının axtarılmasına daha çox diqqət yönəldirlər. Fikir müxtəlifliyinə baxmayaraq bütün inqilabların mənfi nəticələrini nəzərə alan müəlliflər belə qənaətdə gəlmişlər ki, dəqiq meyarlara malik olmayan 4-cü sənaye inqilabı insanların həyat səviyyəsini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıracaq, istehsal yerlərinin köklü şəkildə dəyişməsinə səbəb olacaqdır. Müasir texnologiyalar bir çox problemləri həll etməklə yanaşı, yenilərinin yaranması cəmiyyətin yeni həyat qaydalarına uyğunlaşmasını tələb edir.
sənaye 4, 4-cü sənaye inqilabı, iqtisadiyyatın transformasiyası
DÖVLƏT DƏSTƏYİ VƏ ONUN İQTİSADİ ARTIMA TƏSİRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ: NƏZƏRİ METODOLOJİ ASPEKTLƏR
Məqalədə 2014-cü ildən etibarən Azərbaycan Respublikasında sənaye zonalarının yaradılması və inkişafı istiqamətində dövlətin həyata keçirdiyi investisiya təşviqi mexanizmləri və bu sahədə tətbiq edilən stimullaşdırıcı siyasətin mahiyyəti, məqsədləri və nəticələri geniş şəkildə araşdırılmışdır. Tədqiqatda sənaye zonalarının iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, regionlararası inkişaf fərqlərinin azaldılması və qeyri neft sektorunun dayanıqlı artımında oynadığı rol vurğulanır. Araşdırma nəticəsində sənaye zonalarına göstərilən dövlət dəstəyinin mövcud formaları – vergi və gömrük güzəştləri, infrastruktur təminatı, maliyyə və institusional dəstək mexanizmləri – ümumiləşdirilmiş və sistemləşdirilərək təsnif edilmişdir. Dövlət dəstəyi, dövlət dəstəyi xərcləri, investisiya təşviqi və investisiya təşviqi xərcləri anlayışları üzrə müxtəlif nəzəri-metodoloji yanaşmalar müqayisəli şəkildə təhlil olunmuş, bu anlayışların iqtisadi məzmunu, qarşılıqlı əlaqələri və təsir sahələri izah edilmişdir. Məqalədə dövlət dəstəyinin iqtisadi artıma təsir mexanizmi konseptual və praktik baxımdan araşdırılmış, bu təsirin birbaşa və dolayı kanalları – investisiya aktivliyinin artması, sənaye istehsalının genişlənməsi, yeni iş yerlərinin yaradılması, texnoloji yenilənmə və məhsuldarlığın yüksəlməsi kimi istiqamətlərdə təhlil edilmişdir. Dövlət dəstəyinin effektivliyinin qiymətləndirilməsi üçün elmi-metodoloji yanaşma irəli sürülmüş, qiymətləndirmə meyarları və ölçülə bilən göstəricilər təklif olunmuşdur. Həmçinin empirik qiymətləndirmə üçün tələb olunan məlumatların strukturu, əhatə dairəsi və əsas mənbələri – dövlət statistika orqanları, maliyyə hesabatları, sənaye zonalarının idarəedici qurumlarının məlumat bazaları müəyyənləşdirilmişdir. Tədqiqatın nəticələri sənaye siyasətinin təkmilləşdirilməsi, dövlət resurslarının səmərəli bölgüsü və iqtisadi artımın davamlılığının təmin olunması baxımından mühüm elmi və praktik əhəmiyyət daşıyır.
investisiya təşviqi xərcləri, iqtisadi artım, sənaye zonaları, dövlət dəstəyi xərcləri
AZƏRBAYCANDA QEYRİ-NEFT SEKTORUNDA KOS-LARIN İNKİŞAFININ STİMULLAŞDIRILMASI
Məqalədə, Azərbaycanda qeyri-neft sektorunda kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərinin (KOS) inkişafının stimullaşdırılması istiqamətləri geniş şəkildə təhlil olunur. Müəllif qeyd edir ki, KOS-lar müasir iqtisadiyyatın mühüm hərəkətverici qüvvəsidir və onların fəaliyyəti iqtisadi şaxələndirmə, məşğulluğun artırılması, regional inkişafın təmin olunması, ixrac potensialının genişləndirilməsi və innovasiya fəaliyyətinin gücləndirilməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. KOS-lar iqtisadiyyatın çevikliyini artırmaqla yanaşı, sosial rifahın yaxşılaşdırılmasına da mühüm töhfə verir. Araşdırmada qeyd olunur ki, son illərdə Azərbaycan hökuməti tərəfindən həyata keçirilən iqtisadi islahatlar və sahibkarlığın dəstəklənməsi tədbirləri nəticəsində qeyri-neft sektorunun ÜDM-də payı 2010 cu illə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə artaraq 65–67%-ə çatmışdır. KOS-ların iqtisadi fəallığı, regional təsiri və innovativ potensialı da yüksəlməkdədir. Bununla belə, onların inkişafını məhdudlaşdıran problemlər hələ də qalmaqdadır. Maliyyə resurslarına çıxışın məhdudluğu, kredit faizlərinin yüksəkliyi, texnologiya və innovasiyalara zəif inteqrasiya, infrastruktur problemləri, idarəetmə bacarıqlarının və insan kapitalının çatışmazlığı, eləcə də beynəlxalq bazarlara çıxışdakı çətinliklər KOS-ların potensialını tam reallaşdırmağa imkan vermir. Məqalədə, bu problemlərin aradan qaldırılması üçün əsas stimullaşdırıcı istiqamətlər müəyyən edilmişdir. Buraya dövlət dəstək mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi, vergi və inzibati prosedurların sadələşdirilməsi, rəqəmsallaşma və innovativ təşəbbüslərin təşviqi, ixrac missiyalarının və beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi, regionlarda infrastrukturun və insan kapitalının inkişafı daxildir. Nəticə olaraq, KOS-ların inkişafının stimullaşdırılması Azərbaycanın iqtisadi təhlükəsizliyinin, dayanıqlı inkişafının və sosial rifahının təmin edilməsi üçün mühüm amil kimi qiymətləndirilir. KOS-ların gücləndirilməsi həm iqtisadiyyatın neft gəlirlərindən ası
KOS, qeyri-neft sektoru, dəstək mexanizmləri, ÜDM, stimullaşdırma, innovasiya
İQTİSADİ SUVERENLİYİN KONSTİTUSİON HÜQUQİ ƏSASLARI
Bu məqalədə iqtisadi suverenliyin konstitusion hüquqi əsasları ilə bağlı məsələlər araşdırılmışdır. Məqalə çərçivəsində “suverenlik” və “iqtisadi suverenlik”məfhumlarının aktuallığı və mahiyyəti şərh edilmiş, iqtisadi münasibətlər konstitusion hüquqi tənzimetmənin obyekti kimi nəzərdən keçirilmiş, “konstitusion iqtisadiyyat” təlimi ilə bağlı məsələlər tədqiqata cəlb edilmiş, daha sonra isə iqtisadi suverenliyin konstitusion hüquqi təminatları ayrı-ayrı təhlil edilmişdir. Müəllifə görə suverenlik siyasi və hüquqi prinsip olub, dövlətə öz daxili və xarici məsələlərini digər ölkələrdən və beynəlxalq təşkilatlardan asılı olmadan həll etmək imkanı verir. Məqalədə iqtisadi suverenlik dövlətin sərbəst şəkildə, öz müstəqil iradəsi ilə və hər hansı xarici təsir (müdaxilə) olmadan öz iqtisadi fəaliyyətini həyata keçirməsi, öz iqtisadi resurslarını idarə etməsi, öz iqtisadi siyasətini formalaşdırması və realizə etməsi kimi xarakterizə edilir. Müəllif apardığı araşdırmalar əsasında belə nəticəyə gəlir ki, Konstitusiya quruluşunun iqtisadi əsaslarını və əsas iqtisadi hüquq və azadlıaları təsbit edərək, yalnız ayrı-ayrı iqtisadi münasibətlərə deyil, bütövlükdə iqtisadi sistemin özünə tənzimləyici təsir göstərir. Məqalədə iqtisadi suverenliyin konstitusion hüquqi təminatlarına anlayış verilir və həmin təminatların dairəsi müəyyən edilir (ədalətli iqtisadi və sosial qaydaların bəyan edilməsi, iqtisadi funksiyalar həyata keçirən dövlət hakimiyyəti orqanlarının formalaşdırılması mexanizmi, beynəlxalq iqtisadi sazişlərə və ittifaqlara qoşulmaq səlahiyyəti, təbii ehtiyatlar üzərində müstəsna səlahiyyət və s.). Dünya ölkələrinin (ABŞ, Almaniya, Avstriya, Polşa və s.) təcrübəsində yeni elmi istiqamət və tədris fənni kimi inkişaf edən “Konstitusion iqtisadiyyat” ilə bağlı məsələlərə ölkəmizdə də diqqətin artırılmasının əhəmiyyəti vurğulanır.
suverenlik, iqtisadi suverenlik, konstitusiya, iqtisadi münasibətlər, konstitusion hüquqi tənzimetmə, konstitusion iqtisadiyyat,
YAŞIL URBANİZASİYA VƏ POSTMÜNAQİŞƏ ƏRAZİLƏRİNDƏ ONUN XÜSUSİYYƏTLƏRİ
Post-münaqişə ərazilərində məskunlaşan insanların iqtisadi fəallığı və həmin fəallığın dəstəklənməsi vəziyyəti burada yenidən tikilən şəhərlərin yaşıl urbanizasiya tələblərinə uyğunluğu ilə bilavasitə əlaqədardır. Məqalədə post-münaqişə ərazilərində həyata keçirilən şəhərsalmada yaşıl fəaliyyət tələblərini və yaşıl urbanizasiyanın inkişafı mühitini şərtləndirən amillərə münasibət bildirilmişdir. Böyük Qayıdış dövründə yaşıl urbanizm prinsiplərinin reallaşdırılması imkanları araşdırılmışdır. Azərbaycanın işğaldan azad olunmuş ərazilərində yaşıl urbanizasiya prinsiplərinin reallaşdırılması xüsusiyyətləri aşkar edilmişdir. Post-münaqişə ərazilərində yaşıl urbanizasiyanın dəstəklənməsində dövlət-özəl bölmə tərəfdaşlığının və rəqəmsal mühitin imkanlarından istifadə istiqamətləri göstərilmişdir. Tədqiqatın məqsədi – post-münaqişə ərazisi kimi Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda yaşıl urbanizmin üstünlüklərindən istifadə vəziyyətinin ilkin nəzəri-təcrübi səciyyələndirilməsidir. Tədqiqatın metodları: müşahidə, müqayisəli təhlil, abstraksiya, məntiqi ümumiləşdirmədir. Tədqiqatın elmi yeniliyi – Böyük Qayıdış dövründə post-münaqişə ərazisi kimi Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda yaşıl məskunlaşma və yaşıl urbanizasiya xüsusiyyətlərinin aşkar edilməsi, yaşıl urbanizm imkanlarının qiymətləndirilməsidir.
yaşıl urbanizasiya, post-münaqişə əraziləri, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur, şəhərsalma, rəqəmsal, dövlət-özəl bölmə tərəfdaşlığı
Müəllif hüququ (c) 2024 AZƏRBAYCANDA İQTİSADİ İSLAHATLARIN HƏYATA KEÇİRİLMƏSİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ VƏ PROBLEMLƏRİ https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
TÜRKDİLLİ DÖVLƏTLƏRDƏ İQTİSADİ QEYRİSABİTLİYİN ƏSASI KİMİ MONOPOLYA VƏ KORRUPSİYA
Bu mövzu dövlətin müxtəlif fəaliyyət sahələrindəki ən ciddi problemlərdən biridir. BMT-nin korrupsiyaya qarşı Konvensiyasının preambulasında korrupsiyaya qarşı mübarizədəki narahatlıq və əminlik, həmçinin qərarlılıq geniş şəkildə ifadə olunur. Monopoliya və korrupsiya dövlətin iqtisadi və milli təhlükəsizliyini məhv edən faktorlardır. Bu, elm, təhsil, sənaye sahəsi, sosial sahə, iqtisadiyyat, siyasət, diplomatiya, maliyyə sahəsi ilə bağlıdır. Bu məqalədə biz bu gün türkdilli dövlətlərdə mövcud olan bu problemləri müzakirə edirik. Biz türklərin bunu bilməsi vacibdir, çünki ölkələrimizdə və bu ölkələrdə yaşayan insanların fəaliyyətinə mənfi təsir edən həqiqi səbəbləri bilmədən, türkdilli dövlətlərin güclü bir cəmiyyətini qurmaq mümkün olmayacaq. Yalnız hər bir dövlətimizdə vəziyyəti doğru şəkildə bilsək, xalqlarımızın və dövlətlərimizin birlikdə inkişafını, inkişaf etmiş elm, təhsil, sosial sahə, demokratiya ilə təmin edə bilərik ki, bu da hazırda Avropa İttifaqı ölkələrində mövcuddur.
monopoliya, korrupsiya, elm, təhsil, sosial sahə, bankçılıq, maliyyə, cəmiyyətin qeyri-sabitləşməsi, sosial mühit, demokratiya, insan hüquqları, diktator rejimi, investisiya fəaliyyəti