AZƏRBAYCANDA İQTİSADİ İSLAHATLARIN HƏYATA KEÇİRİLMƏSİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ VƏ PROBLEMLƏRİ
BAŞ REDAKTOR Prof. Dr. Şahin M. Sadıqov İdarə Heyətinin sədri Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyinin Iqtisadi Elmi Tədqiqat İnstitutu
FEATURES AND PROBLEMS OF IMPLEMENTING ECONOMIC REFORMS IN AZERBAIJAN
NEW TECHNOLOGİCAL AND İNNOVATİVE TRENDS OF THE POSTİNDUSTRİAL ERA İN AVİATİON TRANSPORT
The article analyzes the technological and innovative changes taking place in civil aviation in the post-industrial era. It is noted that the transition from an industrial society to a knowledge and service economy has led to the digitalization, automation and transformation of the aviation sector into a high-tech system. Innovations such as artificial intelligence, big data, digital twin technology, biometric identification and smart airports increase safety, operational efficiency and passenger comfort in aviation. The article also examines the environmental problems and decarbonization directions of the aviation industry. SAF fuels, electric and hydrogen-powered aircraft, the use of lightweight materials and route optimization are indicated as the main solutions for reducing carbon emissions. Considering that in the post-industrial era, aviation has become not just a mode of transport, but also a high-tech and digital management system, one of the most important changes here is the widespread application of artificial intelligence and automation. Through these technologies, flight planning, early detection of technical malfunctions and air traffic control are carried out more effectively. At the same time, problems such as the high financial cost of these technologies and the lack of infrastructure are also highlighted. At the same time, it is concluded that the aviation of the future is formed on three main principles: digitalization, sustainable development and human-technology integration. The author emphasizes that in the future, competitive advantage will be achieved by airlines and airports that adapt more flexibly to innovative technologies.
Müəllif hüququ (c) 2026 AZƏRBAYCANDA İQTİSADİ İSLAHATLARIN HƏYATA KEÇİRİLMƏSİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ VƏ PROBLEMLƏRİ https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
MODERN APPROACHES TO STRATEGIC PLANNING IN THE HIGHER EDUCATION SYSTEM OF AZERBAIJAN IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL MANAGEMENT AND SUSTAINABLE DEVELOPMENT
The article examines modern approaches to strategic planning in the higher education system of Azerbaijan under the conditions of global environmental challenges, digital transformation of the economy, and the implementation of sustainable development principles. The study aims to identify the key factors influencing the effectiveness of strategic management in educational institutions and to determine promising directions for the development of environmental education. Theoretical foundations of strategic planning and management in higher education institutions are explored, and contemporary models of integrating environmental principles into the educational process and university governance systems are analyzed. Special attention is given to the role of higher education institutions in forming human capital equipped with competencies in sustainable development, environmental safety, and the green economy. The study investigates international experience in the greening of higher education, including the implementation of environmental management systems, the development of interdisciplinary academic programs, and the expansion of cooperation between universities, government institutions, businesses, and civil society organizations. The potential of digital technologies to enhance the quality of education, improve managerial decision-making, and develop an innovative educational environment is also considered. Based on the analysis, key challenges and limitations in the strategic development of environmental education in Azerbaijan are identified. Priority directions for improving strategic planning are proposed, including the integration of sustainable development principles into educational policy, the advancement of digital infrastructure, the strengthening of international cooperation, and the enhancement of specialist training for an environmentally oriented economy. The findings may be used in developing university strategies and improving national education policy.
Gazanfar Suleymanov Turkan Sheydai, Aidana B. Makatova, Mahir Kh. Zeynalov
THE VISIBLE MATERIALIZATION OF THE INVISIBLE ECONOMY: ECOLOGICAL AND ECONOMIC FOOTPRINTS OF PACKAGING
In the modern global economy, ensuring sustainable development is directly linked to the efficient use of resources and the reduction of ecological footprints. This research focuses on identifying environmentally friendly, high-performance, and result-oriented solutions for long-term and sustainable packaging. The packaging sector fulfills a strategic mission as a key link in the circular economy, rather than merely serving a protective function. Within the scope of the study, the technical qualities of various packaging types, their material composition, and their functional relationship with the "green" environment have been profoundly investigated. The primary task of packaging is to protect the product from external environmental impacts and ensure convenience in transport and logistics processes. However, the ecological consequences of traditional plastic-based materials now call their economic efficiency into question. The research results indicate that the use of nondamaging, recyclable, and biodegradable raw materials is both a positive advancement for the ecosystem and aligns with companies' corporate social responsibility strategies.
SECTORAL MANAGEMENT PROBLEMS OF THE SUSTAINABLE DEVELOPMENT OF THE BUSINESS SYSTEM IN THE KARABAKH ECONOMIC REGION
The article analyzes the formation of business systems and the impact of sectoral governance on economic development processes in post-conflict regions from both theoretical and practical perspectives. The main objective of the study is to evaluate the effectiveness of institutional governance models in post-conflict conditions and to identify optimal development approaches for the Karabakh Economic Region. Within the research, the post-conflict experiences of Bosnia and Herzegovina, Rwanda, and Colombia were comparatively examined, and the effects of governance models on economic recovery were assessed through cause-and-effect relationships. The findings reveal that the level of institutional coordination, consistency of public policy, promotion of local entrepreneurship, and integration of international support mechanisms are key determinants of economic development in post-conflict regions. The article systematically investigates the fiscal, monetary, and legal incentive mechanisms implemented in the liberated territories, as well as financial flows within the framework of the “Great Return” Program. Furthermore, infrastructure reconstruction, the establishment of logistics and industrial zones, the implementation of tax and customs incentives, and policies aimed at human capital development are evaluated as essential components of economic reintegration. The study also analyzes the impact of public investments on economic activity, the structure of financing sources, and the directions of investment flows based on statistical indicators. As a scientific contribution, the conceptual foundations of a phased and hybrid sectoral governance model for the Karabakh Economic Region are developed, proposing an approach based on the integration of centralized governance and local participation. The results of the study indicate that the expansion of the digital economy, the strengthening of institutional stability, and the optimization of investment incentives play a significant role in ensuring the region’s sustainable socio-economic development. The practical significance of the article lies in providing scientifically grounded recommendations for the formation of a sustainable business environment and the development of effective governance mechanisms in post-conflict regions.
THE ROLE OF INTERNATIONAL SPORTS EVENTS IN TOURISM MARKET DEVELOPMENT: GLOBAL EXPERIENCE AND IMPLICATIONS FOR AZERBAIJAN
This study examines the role of international sports events in shaping and developing tourism markets, focusing on global best practices and their applicability to Azerbaijan. A comparative qualitative research methodology is employed, involving an analysis of the Olympic Games, FIFA World Cups, and Formula 1 Grand Prix events hosted by various countries and destinations. The study explores how these events contribute to tourism growth, destination competitiveness, and international visibility. The findings indicate that international sports events generate both direct and indirect effects on the tourism sector. Direct impacts include increased visitor arrivals, higher tourism revenues, and greater demand for accommodation, transportation, and hospitality services during the event period. Indirect impacts involve enhanced destination image, stronger international recognition, infrastructure modernization, increased investment attractiveness, and the creation of long-term marketing opportunities. Furthermore, sports mega-events can contribute to local economic development and strengthen national identity by projecting a positive image of the host destination to global audiences. However, the sustainability of tourism growth depends largely on effective post event legacy management, the continued utilization of infrastructure, and the integration of event outcomes into broader national tourism and development strategies. The study concludes that although Azerbaijan has successfully positioned itself as a regional sports tourism hub, stronger strategic coordination among tourism, sports, infrastructure, and marketing stakeholders is necessary to maximize long-term tourism benefits, maintain competitive advantages, and ensure sustainable legacy outcomes.
THE IMPACT OF LOGISTICS COSTS ON EXPORT PERFORMANCE
In the modern era of rapid global trade development, the optimization of logistics costs has become one of the strategic factors determining the international competitiveness of both enterprises and national economies. The development of an efficient and effective logistics system within the national economy directly affects the operations, management, and financial performance of enterprises. The strategic location of the Republic of Azerbaijan as a primary transit hub between European and Asian transportation corridors offers a natural advantage for freight transport and logistics nodes, particularly with increasing trade opportunities as part of international supply chains.
1924-2024-CÜ İLLƏRDƏ NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLİKASINDA ƏHALİNİN SAYININ DƏYİŞİLMƏSİ DİNAMİKASI
Müstəqil Azərbaycan dövlətinin ayrılmaz tərkib hissəsi olan Naxçıvan Muxtar Respublikası öz inkişafında zəngin bir tarixi yol keçmişdir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Azərbaycanın özünəməxsus demoqrafik inkişaf xüsusiyyətlərinə malik olan regionlarından biridir. Məqalədə100 ildən artıq tarixi bir dövr ərzində Naxçıvan Muxtar Respublikasında əhalinin sayında və strukturunda baş verən dəyişikliklər, sosial-iqtisadi, ictimai-siyasi proseslərin demoqrafik inkişafa təsiri geniş şəkildə təhlil edilmişdir. 1924-2024-cü illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasında baş verən dəyişikliklər, sosial-iqtisadi, ictimai-siyasi hadisələr əhalinin dinamikası və quruluşunun dəyişilməsi meylləri və bütövlükdə muxtar respublika əhalisinə dair 100 ildən artıq tarixi bir dövrü əhatə edən məlumatlar tədqiqat işində öz əksini tapmışdır. Həmçinin məqalədə şəhər və kənd əhalisinə və əhalinin cins tərkibinə dair göstərici-lər təhlil edilmiş və onların sayında baş verən dəyişikliklər araşdırılmışdır. Aparılan araşdırmalar nəticəsində müəyyən olunmuşdur ki, Naxçıvan Muxtar Respublikasında əhalinin sayında müsbət dəyişikliklər baş vermiş və əhalinin sayı artmağa doğru meyl etmişdir. Xüsusilə Naxçıvan Muxtar Respublikasında həyata keçirilən sosial-iqtisadi islahatlar əhalinin dinamikasına müsbət təsir göstər-mişdir. Məqalədə həmçinin Naxçıvan Muxtar Respublikasının coğrafi mövqeyi, inzibati ərazi bölgüsü, əhalinin sıxlığı, milli tərkibi və orta ömür müddəti ilə bağlı məlumatlar öz əksini tapmışdır. Ümumilikdə, aparılan araşdırmalar nəticəsində müəyyən olunmuşdur ki, müxtəlif tarixi mərhələlərdə baş verən çətinliklərə baxmayaraq, Müstəqil Azərbaycan dövlətinin ayrılmaz tərkib hissəsi olan Naxçıvan Muxtar Respublikasında əhalinin sayında ümumilikdə müsbət artım meylləri müşahidə olun-muşdur.
ELEKTROTEXNİKA MƏHSULLARI BAZARINDA TRANSMİLLİ ŞİRKƏTLƏRİN TEXNOLOJİ STRATEGİYALARI
Məqalədə elektrotexnika məhsulları bazarında fəaliyyət göstərən transmilli şirkətlərin texnoloji strategiyaları və onların qlobal rəqabət üstünlüyünün formalaşmasında tədqiqat və inkişaf (R&D) istiqamətləri araşdırılmışdır. Tədqiqatın əsas məqsədi “İntel”, “Samsung Electronics” və “TSMC” şirkətlərinin texnoloji inkişaf modellərinin müqayisəli təhlili əsasında elektrotexnika sənaye sahəsində liderliyin müəyyənedici amillərini qiymətləndirməkdir. Müasir dövrdə süni intellekt, 5G, əşyaların interneti və yüksək məhsuldarlıqlı hesablama texnologiyalarının inkişafı elektrotexnika sənaye sahəsində innovasiya əsaslı rəqabəti daha da gücləndirmişdir. Tədqiqatın nəticələrinə əsasən, böyük həcmdə R&D investisiyaları texnoloji üstünlüyün əldə edilməsində əhəmiyyətli rol oynasa da, onların təklikdə yetərli olmadığı müəyyən edilmişdir. İntel şirkəti böyük həcmli investisiyalar həyata keçirməsinə baxmayaraq, istehsal proseslərində gecikmələr və çevikliyin məhdudluğu səbəbindən rəqabət mövqeyini zəiflətmişdir. “Samsung Electronics” şirkəti balanslaşdırılmış innovasiya strategiyası, HBM və DDR5 texnologiyalarına yönəlmiş investisiyalar hesabına bazarda güclü mövqeyini qoruyub saxlaya bilmişdir. TSMC isə yalnız istehsala fokuslanan “pure-play foundry” modeli, qabaqcıl texnologiyalara erkən investisiyalar və qlobal müştəri şəbəkəsi sayəsində daha yüksək səmərəlilik və texnoloji liderlik əldə etmişdir. Elektrotexnika sənaye sahəsində davamlı rəqabət üstünlüyünün əldə olunması maliyyə resursları ilə yanaşı, strateji çeviklik, innovasiyaların effektiv idarə olunması və qlobal texnoloji ekosistemə inteqrasiyadan asılıdır.
BANK SEKTORUNUN DAYANIQLILIĞININ MAHİYYƏTİ VƏ ONA TƏSİR GÖSTƏRƏN FAKTORLAR
Bu məqalədə bank sektorunun dayanıqlılığının mahiyyəti və ona təsir göstərən faktorlar tədqiq edilmişdir. Bank sektoru ölkə iqtisadiyyatının əsas dayaqlarından və ən mühüm həlqələrindən biridir. Müəllifə görə onun dayanıqlılığı makroiqtisadi sabitlik, maliyyə bazarlarının etibarlılığı və ümumilikdə investisiya mühiti üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Məqalədə bank sektorunun dayanıqlılığının qorunması üçün həm daxili, həm də xarici risk amillərinə qarşı effektiv yanaşmaların tətbiqinin vacibliyi vurğulanır. Məqalədə bank sektorunun dayanıqlılığına təsir göstərən həm daxili, həm də xarici faktorlar təhlil edilir, eləcə də bank sektorunda dayanıqlılığın təmin olunması üçün bankların həyata keçirməli olduğu tədbirlər göstərilir. Belə bir mövqe ifadə olunur ki, bank sektorunda dayanıqlılığın təmin olunması üçün banklar rəqəmsallaşma tendensiyalarına uyğun biznes modelləri formalaşdırmalı, idarəetmə və risk-menecment mexanizmlərini təkmilləşdirməli, kapital dayanıqlığını gücləndirməli, kredit portfellərini diversifikasiya etməli, müştəri etimadını artırmalı və innovativ bank məhsullarının tətbiqini sürətləndirməlidirlər. Qüvvədə olan qanunvericilikdə bankların etibarlı fəaliyyət göstərə bilmələri üçün müəyyən edilmiş tələblər vurğulanır. Həmçinin məqalədə bankların maliyyə dayanıqlılığını qiymətləndirmək üçün istifadə edilən metodologiya və göstəricilərə (bank kapitalı, bank aktivləri, bank gəlirləri, likvidlik, rentabellik, bank öhdəlikləri, bank idarəetməsi (menecment) və s.) dair məsələlər təhlil edilir. Bankların ictimai təşkilat olduğu və bank fəaliyyətinin ictimai xarakter daşıdığı əsas götürülərək, bank sisteminin dayanıqlılğı həm də bankların fəaliyyətinin ictimai tələbatlara uyğunluq meyarı ilə əlaqələndirilir. Yekunda məqalə çərçivəsində qeyd edilən bütün fikirlər və aparılan araşdırma və təhlillər ümumiləşdirilərək müəyyən mülahizələr irəli sürülür.
ÖLKƏNİN ELEKTROTEXNİKA SƏNAYESİNİN İQTİSADİ TƏLƏBATIN ÖDƏNİLMƏSİNƏ TƏSİRLƏRİNİN DƏYƏRLƏNDİRİLMƏSİ
Dünya iqtisadiyyatının yeni inkişaf xüsusiyyətləri bazar iştirakçılarının fəaliyyət strategiyasına və rəhbərlərin idarəetmə mexanizminə, düşüncə tərzinə təsir göstərir. İqtisadiyyatın müasir inkişaf mərhələsində innovativliyə meyl hər bir dövlətin iqtisadi inkişafında prioritet vektora çevrilmişdir. Bu da ilk növbədə öz əksini aparılan elmi tədqiqatlarda və təsərrüfat subyektlərinin praktiki fəaliyyətində tapır. Sənayeləşmə siyasətinin həyata keçirildiyi müasir iqtisadi şəraitdə malik olduğu potensial imkanlar baxımından maşınqayırma sənayesinin ən yeni sahəsi, milli iqtisadiyyatın bütün sahələrində geniş istifadə olunan məhz elektrotexnika sənaye sahəsi hesab olunur. Ölkəmizin iqtisadi həyatında mühüm rol oynayan elektrotexnika sənayesinin kəskinləşən rəqabət mühitində spesifik xüsusiyyətləri, iqtisadi tələbatın ödənilməsinə təsirlərin qiymətləndirilməsi yerinə yetirilən tədqiqatın aktuallığını müəyyənləşdirmişdir.
AZƏRBAYCAN TEXNİKİ UNİVERSİTETİNDƏ YAŞIL KAMPUS TRANSFORMASİYASININ İQTİSADİ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ
Məqalənin məqsədi Azərbaycan Texniki Universiteti (AzTU) timsalında enerji səmərəliliyi və yaşıl texnologiyaların tətbiqinin iqtisadi səmərəsini, qənaət potensialını və institusional tətbiq mexanizmlərini çoxmeyarlı qiymətləndirmə əsasında araşdırmaqdır. Tədqiqatın elmi problemi ondan ibarətdir ki, ali təhsil müəssisələrində enerji səmərəliliyi çox vaxt ayrı-ayrı texniki tədbirlər kimi təqdim olunur, lakin enerji istehlakının funksional strukturu, investisiya səmərəliliyi, monitorinq, idarəetmə və mərhələli maliyyələşmə mexanizmləri vahid analitik çərçivədə kifayət qədər əsaslandırılmır. Məqalədə struktur təhlil, ssenari yanaşması, sadə geriödəmə müddəti, enerji və maliyyə qənaəti hesablamaları, çoxmeyarlı layihə prioritetləşdirilməsi və 2026-2030-cu illər üzrə yol xəritəsi yanaşmasından istifadə edilmişdir. Nəticələr göstərir ki, AzTU-da elektrik enerjisi istehlakı 2020-2025-ci illərdə 2 184 min kVt-saatdan 2 691 min kVt-saata yüksəlmiş, elektrik enerjisi üzrə xərc isə 262,1 min AZN-dən 430,6 min AZN-ə çatmışdır. 2025-ci ildə ümumi enerji xərci 951,9 min AZN səviyyəsində qiymətləndirilmişdir. İlkin hesablamalar 12-18% ümumi enerji qənaəti potensialını göstərir. 120 kW-lıq fotovoltaik sistem illik elektrik istehlakının 6,3-7,1%-ni kompensasiya edə bilər; 10-15% hədəf üçün sistem gücünün 250-300 kW-a qədər artırılması tələb olunur. LED modernləşməsi 100-150 min kVt-saat illik enerji qənaəti, BMS pilot layihəsi isə istilik və havalandırma xərclərində 10-15% qənaət yarada bilər. Məqalənin əsas töhfəsi AzTU üçün ölçülə bilən, mərhələli və maliyyə baxımından əsaslandırılmış yaşıl kampus transformasiya modelinin təklif edilməsidir.
Kamran F. Baghirov Yunis G. Gurbanzade, Kamin A. Mirzayev, Natiq Sh. Muradov
BEYNƏLXALQ DƏHLİZLƏRİN KONFİQURASİYASININ POTENSİAL FAYDALARI VƏ TRANSREGİONAL İNTEQRASİYA ƏLAQƏLƏRİNİN İNKİŞAFI
Məqalədə beynəlxalq dəhlizlərin şaxələnməsi, xarici ticarət əlaqələri və təchizat zəncirlərində logistika strategiyalarının formalaşmasının hüquqi və iqtisadi aspektləri sistemli araşdırılır. Dəhliz sistemini formalaşdıran elementlərin əlaqələndirilməsinin konseptual modeli təqdim olunur. Məqalədə beynəlxalq dəhlizlərin fəaliyyətinin nəzəriyyə və praktikası ümumiləşdirilir, xarici ticarətdə təchizat marşrutlarının səmərəli fəaliyyəti üç komponentin əlaqələndirilməsi ilə əsaslandırılır: fiziki infrastruktur, hüquqi tənzimlənə çərçivəsi və əlverişli iqtisadi şərait. Beynəlxalq dəhlizlərin müasir vəziyyətinin təhlili göstərir ki, hətta coğrafi cəhətdən ideal marşrut belə sanksiyalarla bağlı məhdudiyyətlər, uyğunlaşdırma siyasətinin olmaması, artan təhlükəsizlik riskləri və digər amillər səbəbindən strateji əhəmiyyəti azala bilir. İqtisadi fəaliyyət mərkəzlərini regiondaxili ərazilərə və qlobal ticarət marşrutlarına birləşdirən keçidlərin sabitliyi, hüquqi çərçivələr və sərhəd keçid məntəqələrində rəsmiləşdirmə sürəti hazırda dəhliz marşrutlarının seçiminin başlıca meyarlarını təşkil edir.
Valida T. Safarova Murad M. Akhundov ,Gulnara A. Azizova, Sakina Y. Huseynova
DƏYİŞİKLİK NƏZƏRİYYƏSİ METODU VƏ ONUN AQRAR SİYASƏTDƏ TƏTBİQİ
Məqalədə müasir monitorinq və qiymətləndirmə sistemlərinin ən effektiv alətlərindən biri hesab olunan dəyişiklik nəzəriyyəsi (DN) metodunun mahiyyəti, konseptual əsasları və onun aqrar siyasətdə tətbiqi üzrə qlobal təcrübə tədqiq edilmişdir. Tədqiqatın aktuallığı aqrar sahədəki inkişaf çağırışlarının kompleks xarakter daşıması və ənənəvi xətti idarəetmə modellərinin bu mürəkkəbliyi tam əhatə edə bilməməsi ilə şərtlənir. Məqalədə DN-nin məntiqi çərçivə, nəticələr çərçivəsi və digər ənənəvi məntiq modellərindən konseptual fərqləri izah olunur. DN fəaliyyətlər ardıcıllığını deyil, dəyişikliyin necə və niyə baş verməsinə dair səbəb-nəticə əlaqələrini, fundamental fərziyyələri və riskləri şəffaflaşdıran strateji bir düşüncə tərzidir. Tədqiqat çərçivəsində DN həm bir düşüncə tərzi, həm davamlı təhlil prosesi, həm də “canlı” bir strateji məhsul kimi xarakterizə olunur. Məqalədə aqrar sahədə fəaliyyət göstərən əsas beynəlxalq təşkilatlar olan BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO), Dünya Ərzaq Proqramı (WFP) və Kənd Təsərrüfatının İnkişafı üzrə Beynəlxalq Fondun (IFAD) bu metodu hansı spesifik məqsədlərlə istifadə etdiyi təhlil olunur. Müəyyən edilmişdir ki, bu qurumlar DN-dən bilik transferi, investisiya məntiqinin əsaslandırılması və böhranların idarə edilməsi aləti kimi səmərəli istifadə edirlər. Tədqiqatın əsas nəticəsi olaraq qeyd edilir ki, DN aqrar siyasəti statik bir prosesdən çıxararaq onu sübutlara əsaslanan, inklüziv və adaptiv bir idarəetmə mexanizminə çevirir. Bu metodun yerli idarəetmə strukturlarında, xüsusilə kənd təsərrüfatı və ərzaq təhlükəsizliyi ilə məşğul olan təşkilatların fəaliyyətində tətbiq edilməsi, sahə üzrə tərəqqiyə mane olan köklü səbəblərin sistemli təhlilinə və resursların daha səmərəli bölüşdürülməsinə birbaşa töhfə verə bilər.
KİBER TƏHLÜKƏSİZLİKDƏ ANOMAL HALLARIN AŞKARLANMASI ÜÇÜN HİBRİD CNN+LSTM MODELİNİN TƏTBİQİ VƏ EFFEKTİVLİYİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ
Məqalədə müasir kiber təhdidlərə qarşı dayanıqlı, yüksək dəqiqliklə işləyən və proaktiv müdafiəni təmin edən anomal halların aşkarlanması metodikası formalaşdırılmışdır. Bu məqsədlə şəbəkə trafikindəki gizli asılılıqları və zaman seriyası xüsusiyyətlərini eyni anda analiz edə bilən hibrid CNN+LSTM dərin öyrənmə modeli təklif edilmişdir. Təqdim olunan modeldə məlumat yükünün optimallaşdırılması və qeyri-müəyyənliyin aradan qaldırılması üçün entropiya və Cini indeksinə əsaslanan riyazi yanaşma tətbiq olunmuşdur. Təklif edilən intellektual memarlıq xam şəbəkə loqlarının loqorifmik normalizasiyası, Conv1D qatında spatial xüsusiyyətlərin çıxarılması, MaxPooling vasitəsilə küyün təmizlənməsi və LSTM qatında zaman oxu üzrə mürəkkəb asılılıqların analizi ardıcıllığına əsaslanır. Modelin overfitting riskinin qarşısını almaq üçün arxitekturaya adaptiv Dropout tənzimləməsi inteqrasiya edilmişdir. İşlənilmiş hibrid arxitekturanın effektivliyi beynəlxalq səviyyədə qəbul edilmiş NSL-KDD və CICIDS2017 verilənlər bazaları üzərində simulyasiya edilərək sınaqdan keçirilmişdir. Eksperimental nəticələr göstərir ki, təklif olunan CNN+LSTM modeli müəyyən edilmiş performans metriklərinə görə 99.2% Precision, 98.6% Recall və 98.9% F1-Score nümayiş etdirərək, ənənəvi maşın öyrənməsi alqoritmlərini (K- means, SVM, Random Forest) və standart MLP şəbəkələrini geridə qoymuşdur. İşin elmi yeniliyi şəbəkə paketlərinin analizi zamanı temporal xüsusiyyətləri nəzərə alan yeni aşkarlama çərçivəsinin yaradılmasıdır. Nəticələrin praktiki əhəmiyyəti strateji infrastruktur obyektlərində fəaliyyət göstərən Kiber Təhlükəsizlik Mərkəzlərində (SOC) sıfırıncı gün (Zero-day) hücumlarının erkən mərhələdə proaktiv aşkarlanması və informasiya itkilərinin minimuma endirilməsi ilə şərtləndirilir.
AZƏRBAYCANDA İQTİSADİ İSLAHATLARIN HƏYATA KEÇİRİLMƏSİ VƏ ONLARIN ÖLKƏ İQTİSADİYYATININ İNKİŞAFINA TƏSİRİ
Bu məqalədə Azərbaycanda həyata keçirilən sosial-iqtisadi islahatların mahiyyəti və onların ölkənin davamlı inkişafına təsiri təhlil olunur. Qeyd edilir ki, məqsədyönlü və strateji xarakter daşıyan bu islahatlar nəticəsində ölkədə makroiqtisadi sabitlik təmin edilmiş, inklüziv və dayanıqlı iqtisadi artım üçün əlverişli şərait formalaşmışdır. Xüsusilə iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, qeyri-neft sektorunun inkişafı və özəl investisiyaların təşviqi istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər neft-qaz asılılığının azaldılmasına mühüm töhfə vermişdir. Məqalədə Azərbaycanın müstəqillik dövründə keçdiyi iqtisadi inkişaf mərhələləri müqayisəli şəkildə təhlil edilir və göstərilir ki, 1991–1995-ci illərdəki tənəzzül dövründən sonra 1996-cı ildən etibarən davamlı inkişaf mərhələsi başlamışdır. Ümummilli lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə əsası qoyulan iqtisadi strategiya nəticəsində ölkədə bazar iqtisadiyyatına keçid və dünya iqtisadiyyatına inteqrasiya uğurla həyata keçirilmiş, nəticədə “Azərbaycan modeli”kimi xarakterizə olunan inkişaf konsepsiyası formalaşmışdır.Eyni zamanda sənayeləşmə siyasəti çərçivəsində sənaye parklarının və texnoparkların yaradılması, innovativ texnologiyaların tətbiqi, rəqabət qabiliyyətli məhsul istehsalının genişləndirilməsi və qeyri-neft ixracının artırılması kimi istiqamətlər iqtisadiyyatın modernləşməsində mühüm rol oynayır. Aparılan islahatların sosial təsirləri də vurğulanaraq yoxsulluğun azaldılması, səhiyyə və təhsil sistemlərinin inkişafı, əhalinin rifahının yüksəldilməsi kimi nəticələr ön plana çıxarılır. Aparılan sosial-iqtisadi islahatların sosial nəticələri də xüsusi diqqət mərkəzində saxlanılır.
SƏNAYE PARKLARININ TƏŞVİQİNDƏ ÖZƏL SEKTORUN İMKANLARI
Qloballaşma və rəqabət şəraitləri iqtisadiyyatın fəallaşdırılmasının yeni imkanlarının axtarışına töhfə verir ki, bunun vasitələrindən biri də sənaye parklarının (SP) formalaşdırılmasıdır (Kohut et al., 2023). Buna görə də, öyrənmə obyekti SP, predmeti isə onun təşviq edilməsində özəl sektorun potensialıdır. Bu tədqiqat məqaləsinin məqsədi özəl SP-yə dair traktovkanı müəyyənləşdirmək, onun spesifik xüsusiyyətlərini müəyyən etmək, azərbaycan kontekstində perspektivli şəkildə qiymətləndirməkdir. Bu baxımdan, məqalənin vəzifələrinə xüsusiyyətləri, konseptual yanaşmaları, onların təşviqi alətləri, normativ-hüquqi dəstəyi və fəaliyyət problemlərinin öyrənilməsi, ölkədəki mövcud şəraitin təhlil edilməsi və təşviqin istiqamətlərinin irəli sürülməsi daxildir. Bu məqalənin elmi yeniliyi özəl SP-lərə xas olan spesifik meyarların müəllif qruplaşdırması və onların Azərbaycanda təşviqinin əsaslandırılmış perspektivli istiqamətlərinin təklifindən formalaşdırılmışdır. Metodologiya qruplaşdırma, məzmun-təhlil, SWOT-təhlil, ədəbiyyatın keyfiyyətli təhlili, ümumiləşdirməni daxil edir. Elmi nəticələr aşağıdakı yekunlarda təqdim olunur: - SP-nin formalaşdırılmasının özəl və qarışıq mexanizmlərin mövcudluğudur, hansının ki, vahid bəndi özəl idarəetmə qurumunun idarə olunması təşkil edir; - SP-də dövlət-özəl tərəfdaşlığın (DÖT) tətbiqi sxemləri əsasən infrastrukturun qurulması vasitəsi ilə həyata keçirilir; - beynəlxalq təcrübə özəl tərəfin idarəedici qurum olması ehtimalını inkar edir; - özəl SP-nin təşviqindəki çətinliklər əsasən idarəedici qurum və psevdoSP-nin formalaşması ilə əlaqədardır; - azərbaycan özəl SP-nin sahiblərinin saytları müəyyən spektrli məlumatlar təqdim edir; - azərbaycan özəl SP-nin DÖT vasitəsilə formalaşdırılması; - azərbaycan özəl SP-nin fəaliyyəti üçün tənzimləyici çərçivənin formalaşdırılmaması. Nəticələr ilə əlaqədar olaraq, özəl SP-nin fəaliyyətinin təşviq edilməsi üzrə tənzimləyici təkmilləşdirmələr, monitorinq və təşəbbüs fəaliyyətlərin istiqamətləri təklif edilmişdir. Tədqiqatın praktiki dəyəri SP-nin azərbaycan idarəetmə qurumları və özəl SP-nin gələcək rezidentləri simasında SP sferasında özəl seqmentin təşviqində maraqlı olan səlahiyyətli dövlət strukturlarının nümayəndələrini əhatə edir.
MARKETİNQ KOMMUNİKASİYA TƏDQİQATLARIN APARILIŞINDA İQTİSADİ-RİYAZİ APARAT
Marketinqin inkişafında riyazi vasitələrin istifadəsinə artan marağın olmasına baxmayaraq, onun tətbiqi nisbətən məhduddur və gündəlik marketinq qərarlarının qəbul edilməsində hələ də geniş qəbul edilmir. Bir çox marketinq mütəxəssisi hələ də bu əlaqəni və ya heç olmasa marketinq planını həyata keçirərkən ona diqqət yetirmək ehtiyacını gözardı edir. Hazırkı rəqəmsal mühitdə ən böyük çətinlik riyazi ideyaları marketinq planlarının formalaşmasına və fəaliyyətinə birbaşa təsir göstərə biləcək tövsiyələrə və hərəkətlərə çevirməkdir. Bu məqalədə iqtisadi və riyazi vasitələrin və marketinq kommunikasiyalarının effektiv qarşılıqlı təsiri mexanizmi işlənib hazırlanmışdır və bu proses üçün yol xəritəsi təqdim olunur.
2014–2023-cü İLLƏRDƏ AZƏRBAYCANDA ƏMƏK BAZARI VƏ İQTİSADİ İSLAHATLARIN ROLU
Məqalədə 2014–2023-cü illəri əhatə edən dövrdə Azərbaycan Respublikasında həyata keçirilmiş on iki mühüm iqtisadi islahatın əmək bazarına kompleks təsiri sistemli şəkildə tədqiq edilmişdir. İslahatlar hüquqi-institusional çərçivə, aktiv məşğulluq proqramları və sosial müdafiə mexanizmləri olmaqla üç funksional qrupa ayrılmış; hər qrupun əmək bazarı göstəricilərinə — işsizliyin dinamikasına, əmək haqqı səviyyəsinə, muzdlu işçilərin sayına və qeyri-rəsmi məşğulluğun miqyasına — diferensial təsiri ətraflı araşdırılmışdır. Tədqiqat nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, işsizlik səviyyəsi 2020-ci ildəki 7,24%-dən 2024-cü ildə 5,31%-ə, yəni 1,94 faiz bəndi aşağı düşmüş; orta aylıq nominal əmək haqqı isə 2021-ci ildəki 732,1 manatdan 2024-cü ildə 1009,4 manata — 37,9% artmışdır. DOST Agentliyinin yaradılması sosial xidmətlərin inteqrasiyasını təmin etmiş, işsizlikdən sığorta sistemi isə işçilərin müdafiəsini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirmişdir. Eyni zamanda qeyri-rəsmi məşğulluğun aradan qaldırılmasının yavaş getməsi, peşə təhsili sisteminin əmək bazarı tələbləri ilə ahəngdar hala gətirilməsi işinin tamamlanmaması və regional disproporsiyalar əsas çatışmazlıqlar kimi müəyyən edilmişdir. İşin elmi yeniliyi ondan ibarətdir ki, 12 islahаt sənədi vahid analitik çərçivədə qruplaşdırılmış, onların əmək bazarı göstəricilərinə təsiri üç müstəqil ölçü ilə — statistik dinamika, institusional dəyişiklik və beynəlxalq müqayisə — qiymətləndirilmişdir. Nəticələrin tətbiqi dövlət məşğulluq siyasətinin təkmilləşdirilməsində, peşə kadr hazırlığı sisteminin modernizasiyasında, habelə qeyri-rəsmi məşğulluğa qarşı strateji sənədlərin hazırlanmasında istifadə edilə bilər.
AZƏRBAYCANIN İQTİSADİ ARTIMINDA DEMOQRAFİK AMİLİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ
2000-2015-ci illər arasında Azərbaycan dünyanın ən sürətli iqtisadi artım dövrlərindən birini yaşamış, daha sonra isə artım kəskin şəkildə yavaşlamışdır. Bu məqalə dəyişən demoqrafik strukturun, xüsusən də əmək qabiliyyətli yaşda olan əhalinin payındakı dəyişimin adambaşına düşən Ümumi Daxili Məhsul (ÜDM) kimi əsas iqtisadi göstəricinin nə dərəcədə təhrif oluna biləcəyini araşdırır. Dünya Bankının 2000-2024-cü illər üzrə məlumatları əsasında artım dörd komponentə ayrılır: əhali artımı, əmək qabiliyyətli yaşda olan əhalinin payındakı dəyişikliklər, məşğulluq dinamikası və əmək məhsuldarlığı. Təhlil göstərir ki, 2000-2015-ci illərdə əmək qabiliyyətli yaşda olan əhalinin payının artması illik 0,66 faiz təşkil etmiş və adambaşına düşən artımı olduğundan yüksək göstərən demoqrafik dividendi gücləndirmişdir. 2015-ci ildən sonra isə bu dividend əksinə çevrilmiş, əmək qabiliyyətli yaşda olan əhalinin payı illik 0,18 faiz azalmağa başlamış və nəticədə adambaşına düşən ÜDM artımı zəifləmışdir. Kontrafaktual təhlil göstərir ki, 2015-ci ildən əvvəlki demoqrafik tendensiya 2024-cü ilə qədər davam etsəydi, adambaşına düşən illik ÜDM artımı təqribən 0,83 faiz bəndi daha yüksək olardı. Bu isə 2024-cü ilə qədər adambaşına düşən gəlirdə təqribən 8,3 əlavə faiz bəndi artım deməkdir. Nəticələr göstərir ki, əmək qabiliyyətli yaşda olan əhali üzrə adambaşına düşən ÜDM Azərbaycanın iqtisadi göstəricilərini qiymətləndirmək, artım dinamikasını daha düzgün şərh etmək və demoqrafik dəyişikliklərin makroiqtisadi təsirini daha aydın göstərmək üçün daha informativ göstəricidir.
2022–2026-CI İLLƏRDƏ AZƏRBAYCANDA SOSİAL-İQTİSADİ İSLAHATLARIN XÜSUSİYYƏTLƏRİ, STATİSTİK GÖSTƏRİCİLƏR VƏ QARŞILAŞILAN PROBLEMLƏR
Azərbaycan Respublikasının 2022–2026-cı illər üzrə sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyası resurs asılı iqtisadiyyatdan dayanıqlı, rəqabətqabiliyyətli və diversifikasiya olunmuş modelə keçidi təmin etmək məqsədi daşıyır. Strategiya institusional islahatlar, vergi-gömrük mexanizmlərinin optimallaşdırılması, rəqəmsallaşma təşəbbüsləri, Böyük Qayıdış proqramı və özəl sektorun stimullaşdırılması kimi kompleks tədbirləri əhatə edir. 2025-ci ildə ÜDM 1,4 faiz artmış, qeyri-neft-qaz sektorunda isə 2,7 faiz artım qeydə alınmışdır. 2026-cı ilin ilk rübündə qeyri-neft sektorunun artımı nisbətən yavaşlamış (0,2 faiz), lakin proqnozlar ilin sonuna qeyri-neft-qaz ÜDM-nin real 5,0 faizə yaxın artımını və ümumi ÜDM-in 134,1 milyard manata çatmasını göstərir. Tədqiqat Cobb-Douglas istehsal funksiyasının (Y = A·K^α·L^β) empirik tətbiqi əsasında qeyri-neft sektorunun potensial artımını qiymətləndirir. Nəticələr göstərir ki, rəqəmsallaşma və institusional dəyişikliklər ümumi faktor məhsuldarlığını (A) artırır, lakin əmək məhsuldarlığı (Y/L) bacarıq boşluqları və regional disparitetlər səbəbindən məhdud qalır. Elmi yenilik olaraq, iş 2025–2026-cı illərdə qeyri-neft artım tempinin nisbətən yavaşlamasını (orta hesabla 2,3–5,0 faiz) və neft gəlirlərinin azalması fonunda fiskal risklərin artmasını modellə əsaslandırır. Praktiki əhəmiyyət: inklüziv regional siyasətlər, insan kapitalının inkişafı və fiskal dayanıqlığın möhkəmləndirilməsi vasitəsilə post-neft iqtisadiyyatına keçidin sürətləndirilməsi üçün konkret tövsiyələr irəli sürülür.
AZƏRBAYCANDA İQTİSADİ İSLAHATLARIN EFFEKTİVLİYİNƏ VƏTƏNDAŞLARIN İQTİSADİ DAVRANIŞLARININ TƏSİRİ
Bu məqalənin məqsədi Azərbaycanda həyata keçirilmiş iqtisadi islahatların effektivliyinə və vətəndaşların iqtisadi davranışlarının təsirinə dair əlaqələri araşdırmaqdır. İqtisadi islahatlar ölkənin makro və mikroiqtisadi sabitliyini təmin etmək, sahibkarlıq mühitini inkişaf etdirmək və sosial rifahı artırmaq məqsədilə həyata keçirilmişdir. Tədqiqat göstərir ki, islahatların uğuru yalnız institusional dəyişikliklərdən deyil, həm də vətəndaşların davranış faktorlarından asılıdır. Araşdırmada qeyd olunur ki, vətəndaşların maliyyə savadlılığı, dövlət institutlarına etimad, sosial normativlər və risk qavrayışı iqtisadi qərarların formalaşmasında mühüm rol oynayır. Qeyri-rəsmi iqtisadi fəaliyyət, nağd əməliyyatlar və kölgə iqtisadiyyatı islahatların nəticələrini zəiflədən əsas amillərdən hesab olunur. Rəqəmsal ödəniş sistemlərinin və elektron vergi xidmətlərinin tətbiqi vətəndaşların rəsmi iqtisadiyyata qoşulmasını stimullaşdırır və fiskal intizamı gücləndirir. Məqalə həmçinin göstərir ki, qısamüddətli islahat tədbirləri – vergi güzəştləri və rəqəmsal təşviqlər dərhal nəticə verir, uzunmüddətli perspektivdə isə vətəndaş davranışlarının dəyişməsi vacibdir. Maliyyə savadlılığının artırılması, sosial normativlərin təşviqi və inzibati prosedurların sadələşdirilməsi islahatların effektivliyini artıran əsas mexanizmlərdir. Nəticə olaraq, Azərbaycan təcrübəsi göstərir ki, iqtisadi islahatların uğuru institusional və davranış faktorlarının inteqrasiyasından asılıdır. İslahatların dayanıqlı və uzunmüddətli səmərəliliyi üçün vətəndaşların iqtisadi qərarlarının rəsmi iqtisadi fəaliyyətə uyğunlaşması və rəqəmsal ödənişlərin genişləndirilməsi zəruridir. Tədqiqatın elmi yeniliyi iqtisadi islahatların effektivliyinin yalnız makroiqtisadi göstəricilər əsasında deyil, vətəndaşların davranış faktorları ilə inteqrasiya olunmuş şəkildə qiymətləndirilməsindən ibarətdir. İşdə davranış iqtisadiyyatının əsas konsepsiyaları tətbiq olunaraq vergi davranışı, rəqəmsal ödənişlərə keçid, maliyyə savadlılığı və institusional etimad kimi amillərin islahatların nəticələrinə təsir mexanizmləri sistemli şəkildə təhlil edilmişdir.
QLOBAL İQTİSADİ QEYRİ-MÜƏYYƏNLİYİN NEFT QİYMƏTLƏRİNƏ, İNVESTİSİYA AXINLARINA VƏ AZƏRBAYCAN İQTİSADİYYATINA TƏSİRİ
Bu məqalə qlobal iqtisadi qeyri-müəyyənliyin neft qiymətlərinə, investisiya axınlarına və Azərbaycan iqtisadiyyatına təsirinin kompleks təhlilini təqdim edir. Tədqiqatın əsas məqsədi qlobal risklərin Azərbaycan iqtisadiyyatına hansı ötürmə mexanizmləri vasitəsilə təsir etdiyini müəyyənləşdirməkdir. Məqalədə həm nəzəri, həm də empirik yanaşmalardan istifadə olunaraq neft bazarı, investisiya dinamikası və qeyri-neft sektorunun inkişafı arasındakı qarşılıqlı əlaqə araşdırılır. Nəticələr göstərir ki, qlobal iqtisadi qeyri-müəyyənlik Azərbaycan iqtisadiyyatına əsasən neft qiymətləri və onların dəyişkənliyi vasitəsilə təsir edir. Neft qiymətlərindəki dalğalanmalar investisiya mühitini zəiflədir, xüsusilə enerji sektorunda kapital qoyuluşlarının azalmasına səbəb olur. Bu proses isə öz növbəsində qeyri-neft sektorunun artım tempinə dolayı mənfi təsir göstərir. Təhlil göstərir ki, qeyri-neft ÜDM-in potensial artım tempi təxminən 4–5% intervalında dəyişir və bu artımın davamlılığı böyük ölçüdə investisiya axınlarından asılıdır. Eyni zamanda müəyyən edilir ki, iqtisadi artım hər zaman birbaşa inflyasiya təzyiqi yaratmır; bu baxımdan istehsal güclərindən istifadə səviyyəsi mühüm rol oynayır. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, məzənnə sabitliyi və fiskal siyasətin koordinasiyası qlobal risklərin mənfi təsirlərinin azaldılmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Xüsusilə, qeyri-neft sektorunun genişləndirilməsi və investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması iqtisadi dayanıqlığın təmin edilməsi üçün əsas şərtlərdir. Məqalənin elmi yeniliyi qlobal qeyri-müəyyənlik, neft qiymətləri, investisiya axınları və qeyri-neft sektorunun artımı arasındakı əlaqələrin vahid analitik çərçivədə təqdim olunmasından ibarətdir. Tədqiqatın praktiki əhəmiyyəti isə nəticələrin iqtisadi diversifikasiya, fiskal dayanıqlıq və investisiya siyasətinin təkmilləşdirilməsində faydalı ola bilməsidir.
AZƏRBAYCAN ƏHALİSİNİN YIĞIM POTENSİALININ İNVESTİSİYALARA ÇEVRİLMƏSİ: ÇAĞIRIŞLAR VƏ STRATEJİ YANAŞMALAR
Araşdırma nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, aşağı real faiz dərəcələri, uzunmüddətli maliyyə alətlərinin məhdudluğu, kapital bazarının yetərincə inkişaf etməməsi, maliyyə sektoruna etimadın zəifliyi və maliyyə savadlılığının aşağı səviyyəsi yığımın effektiv şəkildə investisiyaya yönəldilməsini əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırır. Bununla yanaşı, qeyri-müəyyənlik şəraitində riskdən yayınma meyilləri və likvid aktivlərə üstünlük verilməsi də yığımın passiv formada saxlanmasına səbəb olur. Məqalənin elmi yeniliyi ondan ibarətdir ki, yığım–investisiya əlaqəsi yalnız makroiqtisadi çərçivədə deyil, həm də davranış iqtisadiyyatı və institusional etimad aspektlərində kompleks şəkildə təhlil olunur. Bu yanaşma yığım resurslarının iqtisadi dövriyyəyə niyə tam cəlb olunmadığını daha dərindən izah etməyə imkan verir və mövcud nəzəriyyələrin milli kontekstdə tətbiqinə yeni baxış təqdim edir. Tədqiqatın tətbiqi əhəmiyyəti kapital bazarlarının dərinləşdirilməsi, maliyyə vasitəçiliyinin gücləndirilməsi, rəqəmsal investisiya platformalarının genişləndirilməsi, alternativ investisiya alətlərinin inkişafı və maliyyə savadlılığının artırılması istiqamətində praktiki tövsiyələrin irəli sürülməsi ilə ifadə olunur. Nəticə etibarilə, əhalinin yığım potensialının investisiyalara effektiv transformasiyası ölkədə davamlı iqtisadi artımın təmin olunması, maliyyə sisteminin dayanıqlığının artırılması və qeyri-neft sektorunun inkişafının sürətləndirilməsi üçün mühüm şərt kimi qiymətləndirilir.
AZƏRBAYCAN ELMİNİN MALİYYƏLƏŞMƏ MODELİNİN TƏHLİLİ VƏ TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ
Məqalədə Azərbaycan Respublikasında elmin maliyyələşdirilməsi modelləri, xüsusilə baza maliyyələşdirilməsinin iqtisadi mahiyyəti, funksional xüsusiyyətləri və mövcud problemləri təhlil olunur. Tədqiqat göstərir ki, ölkədə elmi fəaliyyətin maliyyə təminatı əsasən dövlət büdcəsinə söykənir və ayrılan vəsaitlərin böyük hissəsi əməkhaqqı və inzibati xərclərin ödənilməsinə yönəldilir. Bu struktur elmi infrastrukturun yenilənməsi, eksperimental tədqiqatların aparılması və innovativ təşəbbüslərin inkişafı üçün mövcud imkanları ciddi şəkildə məhdudlaşdırır. Məqalədə müqayisəli təhlil və statistik analiz metodlarından istifadə olunaraq, Azərbaycanın elmi sisteminin maliyyələşməsi beynəlxalq təcrübə ilə müqayisə edilmişdir. ABŞ, Avropa ölkələri və Cənubi Koreya kimi innovativ iqtisadiyyatların təcrübəsi göstərir ki, elmi fəaliyyətin səmərəli inkişafı üçün baza maliyyələşdirilməsi ilə yanaşı, layihə və qrant əsaslı rəqabətli maliyyələşdirmə mexanizmlərinin tətbiqi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, elmi fəaliyyətin səmərəliliyinin artırılması üçün qarışıq maliyyələşdirmə modelinə mərhələli keçid zəruridir. Bu model baza maliyyələşdirilməsinin sabitlik funksiyasını qorumaqla yanaşı, qrant mexanizmləri vasitəsilə elmi fəaliyyətin nəticəyönümlülüyünü və rəqabət qabiliyyətini artırmağa imkan verir. Məqalədə elmi nəticələrin kommersiyalaşdırılması, universitet–biznes əməkdaşlığının genişləndirilməsi və performans əsaslı maliyyələşdirmə sisteminin tətbiqi üzrə bir sıra konseptual təkliflər irəli sürülmüşdür.
GƏLİR BƏRABƏRSİZLİYİNİN İDARƏ OLUNMASI: BEYNƏLXALQ TƏCRÜBƏ VƏ AZƏRBAYCAN MODELİ ÜÇÜN PERSPEKTİVLƏR
Gəlir bərabərsizliyi bütün dünyada dayanıqlı iqtisadi inkişaf və sosial ədalətin təmin olunması baxımından ciddi çağırış olaraq qalmaqdadır. İqtisadi artımın nəticələrinin cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında qeyri-bərabər bölüşdürülməsi sosial gərginliyin artmasına, yoxsulluğun dərinləşməsinə və inklüziv inkişafın məhdudlaşmasına səbəb olur. Bu baxımdan, gəlir bərabərsizliyinin azaldılması istiqamətində effektiv dövlət siyasətinin formalaşdırılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu məqalədə gəlir bərabərsizliyi ilə mübarizə sahəsində uğurlu beynəlxalq təcrübə təhlil edilir və həmin təcrübələrin Azərbaycan şəraitində tətbiq imkanları araşdırılır. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, bir çox ölkələrdə bərabərsizliyin azaldılması məqsədilə tətbiq olunan proqressiv vergi siyasətləri, sosial transfert mexanizmləri, təhsil və səhiyyə sahələrinə investisiyaların artırılması, eləcə də inklüziv əmək bazarı siyasətləri müsbət nəticələr verməkdədir. Azərbaycanda da son illərdə sosial müdafiə mexanizmlərinin genişləndirilməsi və hədəflənmiş sosial dəstək proqramlarının həyata keçirilməsi vasitəsilə aztəminatlı əhalinin rifah səviyyəsinin yaxşılaşdırılması istiqamətində mühüm irəliləyişlər əldə olunmuşdur. Məqalədə beynəlxalq təcrübənin müqayisəli təhlili əsasında Azərbaycanın institusional və fiskal imkanları nəzərə alınmaqla gəlir bərabərsizliyinin azaldılmasına yönəlmiş mövcud siyasət alətləri sistemləşdirilir və bu istiqamətdə siyasət tövsiyələri irəli sürülür.
Farhad G. Mikayilov Nigar M. Alasgarova, Habiba M. Jabbarova
AZƏRBAYCANDA POST-PANDEMIYA DÖVRÜNÜN İQTISADI TRANSFORMASIYASI GÖMRÜK VƏ VERGI SISTEMLERININ RƏQƏMSAL İNTEQRASIYASI VASITƏSILƏ ŞƏFFAF TICARƏT EKOSISTEMININ QURULMASI (2020-2026)
Məqalədə 2020-ci il COVID-19 pandemiyasından sonrakı dövrdə Azərbaycan iqtisadiyyatının bərpa dinamikası, rəqəmsal transformasiya və fiskal islahatların strateji rolu tədqiq edilir. Tədqiqatda 2020–2026-cı illəri əhatə edən dövr ölkə iqtisadiyyatının qlobal resessiyadan çıxaraq struktur transformasiyası və dayanıqlı artım mərhələsinə keçidi kimi xarakterizə olunur. Makroiqtisadi göstəricilərin analizi vasitəsilə müəllif tərəfindən müəyyən edilir ki, 2022-ci ildə ÜDM-in 133,9 milyard manata çatması ilə qeydə alınan rekord artım həm enerji gəlirləri, həm də qeyri-neft sektorunun, xüsusilə tikinti, İKT və kənd təsərrüfatı sahələrinin diversifikasiyası ilə birbaşa bağlıdır. Tədqiqatın əsas fokus nöqtəsini gömrük və vergi sistemlərinin rəqəmsallaşdırılması prosesi təşkil edir. Bu kontekstdə Dövlət Gömrük Komitəsinin tətbiq etdiyi "Gömrük İNKİŞAF modeli", "Smart Customs" və "Bir pəncərə" prinsipləri vasitəsilə ticarət prosedurlarının sadələşdirilməsi, inzibati xərclərin azaldılması və şəffaflığın artırılması istiqamətində əldə olunan nəticələr əsaslandırılır. Eyni zamanda, İqtisadiyyat Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilən rəqəmsal maliyyə dəstəyi mexanizmlərinin pandemiya dövründə iş yerlərinin qorunmasındakı rolu vurğulanır. Qeyd olunur ki, elektron idarəetmə mexanizmlərinin tətbiqi dövlət-biznes münasibətlərində insan amilini minimuma endirməklə kölgə iqtisadiyyatı ilə mübarizədə həlledici mexanizm rolunu oynayır. Məqalədə rəqəmsal keçid dövründə insan kapitalının keyfiyyətcə yenilənməsi və kadr potensialının yeni iqtisadi çağırışlara uyğunlaşdırılması strateji zərurət kimi qiymətləndirilir. Bununla yanaşı, islahatların tam effektivliyinə mane olan institusional koordinasiya çatışmazlığı, kibertəhlükəsizlik riskləri və regionlararası rəqəmsal qeyri-bərabərlik kimi mövcud çağırışlar təhlil edilir. Yekun olaraq vurğulanır ki, süni intellekt və Big Data texnologiyalarının tətbiqi Azərbaycanın qlobal dəyər zəncirlərinə inteqrasiyasını və uzunmüddətli iqtisadi dayanıqlığını təmin edən fundamental faktorlardır.
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA RƏQƏMSAL TRANSFORMASİYANIN QARŞISINDAKI MANEƏLƏRİN HİBRİD DELPHİ–TOPSİS YANAŞMASI İLƏ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ PRİORİTETLƏŞDİRİLMƏSİ
Tədqiqatın əsas məqsədi Azərbaycan iqtisadiyyatında rəqəmsal transformasiyanın qarşısında duran əsas maneələri identifikasiya etmək və onların nisbi əhəmiyyətini hibrid Delphi–TOPSIS yanaşması vasitəsilə qiymətləndirməkdir. Hibrid metodologiyanın tətbiqi həm ekspert rəylərinin konsensus əsasında formalaşdırılmasına, həm də çoxmeyarlı qərar qəbuletmə modeli çərçivəsində alternativlərin obyektiv şəkildə sıralanmasına imkan verir. Delphi metodu vasitəsilə müxtəlif sahələri təmsil edən 15 ekspertin iştirakı ilə iki mərhələli qiymətləndirmə prosesi həyata keçirilmiş, ilkin olaraq potensial maneələr müəyyənləşdirilmiş və daha sonra onların əhəmiyyət dərəcəsi üzrə razılaşdırılmış siyahı formalaşdırılmışdır. Tədqiqatın empirik bazasını 450 müəssisəni əhatə edən genişmiqyaslı sorğu təşkil edir. Bu müəssisələrin 200-ü iri və orta ölçülü, 250-si isə kiçik və orta biznes (KOB) subyektləridir. Sorğu nəticələri göstərir ki, rəqəmsal transformasiya prosesində ən çox rast gəlinən problemlər insan kapitalının yetərsizliyi, maliyyə resurslarının məhdudluğu, rəqəmsal infrastrukturun qeyri-bərabər inkişafı, dəyişikliklərə qarşı institusional müqavimət və kibertəhlükəsizlik riskləri ilə bağlıdır. Nəticələr göstərir ki, ən kritik maneələr ixtisaslı kadr çatışmazlığı (TOPSİS əmsalı: 0.78) və maliyyə resurslarının məhdudluğudur (0.75). Tədqiqat rəqəmsal siyasət formalaşdırıcıları üçün resursların optimal bölüşdürülməsi üzrə elmi əsaslandırılmış tövsiyələr təqdim edir.
RƏQƏMSAL SUVERENLİK: AKTUALLIĞI VƏ MAHİYYƏTİ
Bu məqalədə rəqəmsal suverenliyin mahiyyəti və aktuallığı ilə bağlı məsələlər tədqiq edilmişdir. Müəllif ilk növbədə rəqəmsallaşma prosesinin ictimai həyata təsirlərini vurğulayır və rəqəmsallaşmanın yalnız texnoloji deyil, həm də sosial, iqtisadi, inzibati, etik və fəlsəfi aspektləri özündə əks etdirdiyini göstərir. Bu gün ictimai həyatın ən müxtəlif sahələrinə geniş şəkildə nüfuz edən rəqəmsal texnologiylar həmin sahələrdə ictimai münasibətlərin strukturuna, məzmununa və xarakterinə ciddi şəkildə təsir göstərir. Rəqəmsal suverenliyi zəruri edən faktorlara kibertəhlükəsizlik riskləri, yəni ölkənin informasiya məkanının xarici müdaxilələrdən və kiberhücumlardan qorunması ehtiyacı, sosial media və informasiya mühitində xarici təsirlərin neytrallaşdırılması, fərdi məlumatların qorunması, rəqəmsal infrastruktur üzərində nəzarətin, texnoloji rəqabət qabiliyyətinin təmin edilməsi və s. aid edilir. Müəllifə görə rəqəmsal suverenlik dövlət suverenliyinə alternativ olan əlahiddə bir suverenlik növü və ya forması deyildir. O, sadəcə olaraq vahid və bölünməz olan dövlət suverenliyinin rəqəmsal mühitdə (kiber məkanda) təzahürüdür. Məqalədə rəqəmsal suverenliyin mahiyyətinə dair müxtəlif yanaşmalar təhlil edilərək, “rəqəmsal suverenlik” və “informasiya suverenliyi” anlayışlarının qarşılıqlı nisbəti ilə bağlı müəllif mövqeyi ifadə edilir. Yekunda məqalə çərçivəsində qeyd edilən bütün fikirlər və aparılan araşdırma və təhlillər ümumiləşdirilərək müəyyən mülahizələr irəli sürülür.
RƏQƏMSALLAŞMA VƏ RƏQƏMSAL İQTİSADİYYATIN PARADİQMASI
Müasir iqtisadiyyatın rəqəmsal transformasiyası bütün iqtisadi sistemin təşəkkül tapmış yeni xarakterik xüsusiyyətləri ilə şərtləşən mühüm tentensiya sayılır. XXI əsrin birinci yarısından ehtibarən rəqəmsal iqtisadiyyat dünya iqtisadiyyatının inkişafında mühüm trendə çevrilmişdir. Müəyyənedici faktor kimi rəqəmsallaşma XXI əsrdə ixtiyari sosial – iqtisadi sistemin inkişafına real olaraq təsir göstərir. Rəqəmsallaşma proseslərinin sürətlənməsinin əsas səbəbi müasir texnologiyalardan istifadə edən subyektlərin (fiziki və hüquqi şəsxlərin), iqtisadi sektorların və bütün iqtisadi sitemin fəaliyyət effektivliyini əhəmiyyətli dərəcədə artırmağa köməklik göstərə bilməsi xüsusiyyyətidir. Keyfiyyətcə milli iqtisadiyyatın inkişaf parametrləri və uyğun olaraq bütün həyat səviyyəsi dəyişir. Məhsuldarlığın artmasını təmin edən insan cəmiyyətinin texnoloji sıçrayışı yeni imkanlar yaradır və yeni rikslər meydana gəlir. Rəqəmsal iqtisadiyyat biznesə bazara çıxış üçün yeni imkanlar açmaqla hər bir iqtisadi sahənin rəqabət qabiliyyətliliyinə təsir edir.
YAŞIL TRANSFORMASİYA AZƏRBAYCANDA İQTİSADİ İSLAHATLARIN YENİ MƏRHƏLƏSİ KİMİ
Dünyada yaşıl transformasiya prosesi baş verir. Bu məqalədə isə Azərbaycanda yaşıl transformasiya prosesi təhlil olunur. Qlobal iqlim dəyişiklikləri, enerji təhlükəsizliyi və davamlı inkişaf çağırışları fonunda Azərbaycan iqtisadiyyatının struktur yenilənməsi zərurətə çevrilmişdir. Ənənəvi olaraq fosil yanacaq resurslarına əsaslanan iqtisadi model tədricən şaxələnərək bərpa olunan enerji mənbələrinə yönəldilir. Ölkənin enerji sektorunda baş verən dəyişikliklər, bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişaf perspektivləri araşdırılır. Yaşıl transformasiya enerji sektorunda diversifikasiyanı gücləndirir, xarici investisiyaların cəlb edilməsinə səbəb olur, yeni məşğulluq imkanları yaradılır. Eyni zamanda neft-qaz sektorundan asılılığın azaldılması əmək bazarında dəyişikliklər kimi çağırışlar müəyyən edilir. Azərbaycanın regional və qlobal yaşıl enerji bazarlarında mövqeyinin gücləndirilməsi perspektivləri də xüsusi vurğulanır. Xüsusilə Xəzər dənizinin külək enerjisi potensialı və “yaşıl enerji dəhlizləri”nin formalaşdırılması təşəbbüsləri ölkənin enerji ixracatçısı kimi rolunu yeni keyfiyyət mərhələsinə çıxara bilər. Bu kontekstdə Azərbaycan yalnız xammal ixrac edən ölkə deyil, həm də təmiz enerji və texnologiya həlləri təqdim edən regional mərkəzə çevrilmək imkanına malikdir. Yaşıl transformasiya yalnız enerji sektorunda deyil, həm də sənaye, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat sahələrində də genişmiqyaslı islahatları əhatə edir. Yeni innovasiyaların tətbiqi rəqəmsallaşma və resursların səmərəli istifadəsi ilə müşayiət olunur. Dövlət tərəfindən qəbul edilən strateji yol xəritələri, beynəlxalq əməkdaşlıqlar və xarici investisiyaların cəlbi yaşıl iqtisadiyyatın inkişafını sürətləndirən əsas amillər kimi təqdim olunur. Bununla yanaşı, keçid dövründə yarana biləcək risklər – maliyyə xərclərinin artması, texnoloji asılılıq və institusional uyğunlaşma problemləri də təhlil olunur. Effektiv institusional islahatlar, texnoloji yeniliklər, insan kapitalının inkişafı və maliyyə dəstəyinin mövcudluğu şəraitində yaşıl transformasiyanın uğurla həyata keçirilməsi aydın olur. Bu keçid prosesi Azərbaycanın uzunmüddətli dayanıqlı inkişafına töhfə verə bilər. Yaşıl transformasiya Azərbaycanda iqtisadi islahatların keyfiyyətcə yeni mərhələsini təşkil edir və ölkənin uzunmüddətli dayanıqlı inkişaf strategiyasının əsas sütunlarından biri kimi çıxış edir.